"Để mai tính" – Tâm lý đằng sau sự trì hoãn

"Mai mình sẽ làm."

"Để cuối tuần rồi tính."

"Hôm nay mệt quá, mai bắt đầu cũng chưa muộn."

Đây có lẽ là những câu nói quen thuộc với rất nhiều người. Từ việc trả lời email, dọn dẹp nhà cửa, học ngoại ngữ, tập thể dục cho đến hoàn thành một báo cáo quan trọng, chúng ta đều từng ít nhất một lần tự nhủ: "Để mai tính."

Điều thú vị là đa số mọi người đều biết việc trì hoãn sẽ khiến mình căng thẳng hơn, mất nhiều thời gian hơn, thậm chí bỏ lỡ cơ hội. Thế nhưng, biết là một chuyện, còn bắt tay vào làm lại là chuyện khác.

Nếu bạn cũng từng tự trách mình là người lười biếng hay thiếu kỷ luật, có lẽ đã đến lúc nhìn sự trì hoãn dưới góc độ tâm lý học. Bởi trong nhiều trường hợp, trì hoãn không phản ánh sự yếu kém về ý chí, mà là cách não bộ cố gắng bảo vệ chúng ta khỏi những cảm xúc khó chịu.

Trì hoãn không đơn giản là lười biếng

Nhiều người vẫn cho rằng trì hoãn xảy ra vì thiếu động lực hoặc không đủ quyết tâm. Tuy nhiên, các nghiên cứu tâm lý cho thấy bản chất của sự trì hoãn phức tạp hơn rất nhiều.

Khi đối diện với một nhiệm vụ khiến chúng ta cảm thấy áp lực, lo lắng, nhàm chán hoặc sợ thất bại, não bộ sẽ ưu tiên tìm kiếm những hoạt động mang lại cảm giác dễ chịu ngay lập tức. Đó có thể là lướt mạng xã hội, xem video ngắn, dọn bàn làm việc, pha một ly cà phê hoặc làm một việc khác "có vẻ hữu ích" nhưng không phải điều cần làm nhất.

Trong khoảnh khắc đó, việc trì hoãn mang lại cảm giác nhẹ nhõm. Não bộ nhận được phần thưởng tức thời vì đã tránh được sự khó chịu.

Vấn đề là cảm giác dễ chịu này chỉ tồn tại rất ngắn. Sau đó, công việc vẫn còn nguyên, thời gian ít đi và áp lực lại tăng lên. Chúng ta bắt đầu lo lắng vì chưa làm, rồi tiếp tục né tránh để giảm lo lắng. Một vòng lặp cứ thế hình thành.

Đó là lý do nhiều người nói rằng họ "bận cả ngày nhưng chẳng làm được gì quan trọng".

Điều gì khiến chúng ta dễ nói "để mai tính"?

Có nhiều nguyên nhân tâm lý đứng sau sự trì hoãn và mỗi người có thể chịu ảnh hưởng bởi những yếu tố khác nhau.

Một trong những nguyên nhân phổ biến nhất là nỗi sợ thất bại.

Khi một nhiệm vụ quá quan trọng, chúng ta dễ lo lắng về kết quả. Một sinh viên có thể trì hoãn làm luận văn vì sợ điểm thấp. Một nhân viên trì hoãn trình bày ý tưởng vì sợ bị từ chối. Một người muốn mở doanh nghiệp nhưng cứ chần chừ vì sợ thất bại.

Điều nghịch lý là càng coi một việc quan trọng, chúng ta càng có xu hướng trì hoãn nó.

Ngược lại, một số người lại trì hoãn vì chủ nghĩa hoàn hảo.

Họ không muốn bắt đầu khi chưa có đủ thời gian, chưa chuẩn bị đầy đủ hoặc chưa nghĩ ra một kế hoạch hoàn hảo. Họ tin rằng mọi thứ phải thật chỉn chu ngay từ lần đầu tiên.

Kết quả là thay vì làm một phiên bản dù chưa "đủ tốt", họ đã không làm gì cả.

Ngoài ra, quá tải tinh thần cũng khiến việc bắt đầu trở nên khó khăn.

Khi phải xử lý quá nhiều thông tin, quá nhiều đầu việc hoặc chịu áp lực kéo dài, não bộ sẽ giảm khả năng lập kế hoạch và đưa ra quyết định. Một nhiệm vụ bình thường bỗng trở nên rất nặng nề.

Đó là lý do sau một ngày làm việc căng thẳng, nhiều người chỉ muốn nằm yên, dù vẫn còn rất nhiều việc cá nhân cần giải quyết.

Vì sao càng trì hoãn, chúng ta càng thấy có lỗi?

Một điều đáng chú ý là sự trì hoãn hiếm khi mang lại cảm giác thư giãn thực sự.

Trong lúc xem phim hoặc lướt điện thoại, nhiều người vẫn liên tục nghĩ đến công việc đang dang dở. Họ không tận hưởng được thời gian nghỉ ngơi vì trong đầu luôn có cảm giác "mình đáng lẽ phải làm việc".

Theo thời gian, cảm giác tội lỗi này tích tụ thành sự tự chỉ trích.

"Tại sao mình kém kỷ luật như vậy?"

"Người khác làm được, còn mình thì không."

"Mình thật vô dụng."

Những suy nghĩ này làm giảm sự tự tin, khiến nhiệm vụ càng trở nên đáng sợ hơn và vòng lặp trì hoãn tiếp tục kéo dài.

Điều đáng tiếc là nhiều người dành nhiều năng lượng để trách bản thân hơn là tìm hiểu nguyên nhân thật sự khiến mình không thể bắt đầu.

Không phải việc nào cũng bị trì hoãn

Bạn có từng nhận ra mình luôn hoàn thành đúng hạn công việc cho người khác nhưng lại trì hoãn những mục tiêu dành cho chính mình?

Bạn có thể trả lời email của khách hàng ngay trong ngày, nhưng trì hoãn việc khám sức khỏe nhiều tháng.

Bạn có thể hoàn thành deadline của công ty, nhưng cuốn sách muốn đọc thì vẫn nằm trên kệ suốt một năm.

Điều này cho thấy sự trì hoãn không phải là đặc điểm cố định của một con người.

Chúng ta thường trì hoãn những nhiệm vụ gắn với cảm xúc mạnh như sợ thất bại, sợ bị đánh giá, thiếu hứng thú hoặc không nhìn thấy kết quả ngay lập tức.

Hiểu được điều này giúp chúng ta ngừng gắn nhãn bản thân là "người lười", thay vào đó đặt câu hỏi: "Điều gì ở công việc này đang khiến mình khó bắt đầu?"

Làm sao để vượt qua sự trì hoãn?

Điều đầu tiên là thay đổi cách nhìn về bản thân. Nếu mỗi lần trì hoãn đều tự trách mình, não bộ sẽ ngày càng gắn công việc với cảm xúc tiêu cực.

Thay vì cố ép bản thân hoàn thành toàn bộ nhiệm vụ, hãy giảm rào cản để bắt đầu. Đôi khi mục tiêu chỉ cần là mở tài liệu, viết một đoạn ngắn hoặc làm trong 10 phút đầu tiên.

Khi đã bắt đầu, não bộ thường dễ duy trì trạng thái tập trung hơn nhiều so với lúc còn đứng trước nhiệm vụ.

Một cách khác là chia nhỏ công việc thành những bước cụ thể. Thay vì đặt mục tiêu "viết báo cáo", hãy bắt đầu bằng "đặt tiêu đề", "tìm tài liệu" hoặc "viết phần mở đầu". Mỗi bước hoàn thành đều tạo cảm giác tiến bộ và giúp tăng động lực.

Bên cạnh đó, hãy quan sát cảm xúc của mình trước khi bắt đầu làm việc. Nếu nhận ra mình đang lo lắng, sợ bị đánh giá hoặc cảm thấy quá tải, việc chăm sóc cảm xúc đôi khi quan trọng không kém việc quản lý thời gian.

Cuối cùng, đừng quên nghỉ ngơi một cách thực sự. Nghỉ ngơi không phải là vừa xem điện thoại vừa lo lắng về công việc. Một khoảng nghỉ chất lượng giúp não bộ phục hồi khả năng tập trung và điều hòa cảm xúc tốt hơn.

Khi nào sự trì hoãn cần được quan tâm?

Thỉnh thoảng trì hoãn là điều bình thường và gần như ai cũng từng trải qua.

Tuy nhiên, nếu tình trạng này kéo dài trong nhiều tuần hoặc nhiều tháng, ảnh hưởng đến công việc, học tập, các mối quan hệ hoặc khiến bạn thường xuyên cảm thấy bất lực, căng thẳng và mất tự tin, đó có thể không còn là vấn đề quản lý thời gian đơn thuần.

Sự trì hoãn kéo dài đôi khi liên quan đến lo âu, trầm cảm, kiệt sức (burnout), rối loạn tăng động giảm chú ý (ADHD) hoặc những khó khăn khác về sức khỏe tâm thần. Trong những trường hợp này, việc chỉ cố gắng "kỷ luật hơn" thường không đủ để giải quyết tận gốc vấn đề.

Lời kết

"Để mai tính" không phải lúc nào cũng là biểu hiện của sự lười biếng. Đôi khi, đó là cách não bộ tìm cách tránh né những cảm xúc khó chịu mà chúng ta chưa kịp nhận ra.

Khi hiểu được nguyên nhân tâm lý đằng sau sự trì hoãn, bạn sẽ bớt tự trách bản thân và biết cách đối diện với công việc bằng sự linh hoạt, thay vì chỉ dựa vào ý chí.

Nếu bạn nhận thấy sự trì hoãn đang kéo dài, ảnh hưởng đến chất lượng cuộc sống hoặc đi kèm với lo âu, căng thẳng và mất động lực, việc tìm đến chuyên gia tâm lý có thể giúp bạn hiểu rõ những rào cản bên trong và xây dựng các chiến lược phù hợp với chính mình.

Tại ECHO MEDI, dịch vụ tham vấn tâm lý cá nhân đồng hành cùng bạn trong việc nhận diện nguyên nhân sâu xa của sự trì hoãn, quản lý cảm xúc, giảm căng thẳng và từng bước xây dựng những thói quen bền vững. Thay vì chỉ tập trung vào việc "làm nhiều hơn", chúng tôi hướng đến việc giúp bạn hiểu bản thân nhiều hơn để tạo nên những thay đổi tích cực và lâu dài.

CVTL. Trúc Thanh Nguyễn