Làm sao để đồng hành cảm xúc cùng con trẻ
Trong căn bếp nhỏ, cậu con trai 5 tuổi làm rơi que kem mới mua. Cậu bé oà khóc nức nở. Người mẹ, vì đang vội và mệt mỏi sau ngày làm việc, thốt lên: "Có gì đâu mà khóc! Nín ngay, mai mẹ mua bù cái khác, lớn rồi mà cứ như em bé vậy."
Bạn có thấy hình ảnh này quen thuộc không? Đa số chúng ta đều yêu thương con vô điều kiện, nhưng đôi khi, chúng ta lại vô tình "từ chối" thế giới nội tâm của con chỉ vì một câu nói như vậy.
1. Tại sao chúng ta lại sợ tiếng khóc của con?
Phản ứng "dập tắt" cảm xúc của con đôi khi đến từ cảm xúc của chính cha mẹ. Chúng ta sợ con yếu đuối, sợ mình không dạy được con, hoặc đơn giản là tiếng khóc ấy kích hoạt những tổn thương chưa được chữa lành trong quá khứ của chính mình. Tuy nhiên, đồng hành cảm xúc không phải là nuông chiều hay để con thích làm gì thì làm. Đó là quá trình bạn xây dựng cho con một "bộ lọc" để trẻ hiểu, điều chỉnh và làm chủ những gì đang diễn ra bên trong mình.
Nhiều cha mẹ có xu hướng muốn "dập tắt" ngay lập tức những cảm xúc tiêu cực của con. Khi con khóc vì mất món đồ chơi, chúng ta thường nói: "Có gì đâu mà khóc, mai mẹ mua cái khác!". Về mặt tâm lý, khi nói câu đó, chúng ta vô tình gửi đi một thông điệp: "Cảm xúc của con là sai, không đáng để bận tâm". Đồng hành cảm xúc thực chất là việc bạn chấp nhận rằng: Mọi cảm xúc của con đều hợp lệ, dù cách con thể hiện ra có thể chưa đúng. Chính vì thế đồng hành cảm xúc không phải là "sửa chữa", mà là "có mặt".
2. Công thức "3 Bước Xoa Dịu"
- Bước 1: Gọi tên cảm xúc: Khi trẻ giận dữ hoặc buồn bã, vùng não cảm xúc của trẻ đang bị quá tải. Việc bạn giúp con đặt tên cho cảm xúc giống như việc bật đèn trong một căn phòng tối. Thay vì hỏi "Sao con quấy thế?", hãy thử đoán và gọi tên giúp con: "Mẹ thấy con đang rất thất vọng vì bức tranh bị rách đúng không?". Khi cảm xúc được đặt tên, phần não bộ điều hành sẽ giúp xoa dịu phần não bộ cảm xúc đang bùng nổ.
- Bước 2: Chấp nhận và Thấu hiểu: Đôi khi chúng ta vô tình nói với trẻ rằng chúng "không nên" cảm thấy như vậy. Cảm xúc không có đúng hay sai, chỉ có hành vi là cần điều chỉnh. Khi bạn nói: "Mẹ hiểu vì sao con buồn", đứa trẻ cảm thấy mình được nhìn thấy và an toàn. Sự an toàn này là nền tảng để trẻ học cách bình tĩnh lại. Hãy cho con thấy bạn đứng về phía con: "Nếu là mẹ, mẹ cũng sẽ buồn lắm". Bước này giúp trẻ cảm thấy mình không cô đơn trong nỗi đau của mình.
- Bước 3: Thiết lập giới hạn và Tìm giải pháp (Nếu cần) Đồng hành cảm xúc không có nghĩa là cho phép con ném đồ đạc hay đánh người khác. Công thức lý tưởng là: Chấp nhận cảm xúc + Giới hạn hành vi. Chúng ta chấp nhận cảm xúc, nhưng không chấp nhận hành vi xấu. "Con có thể buồn, nhưng mình không được ném đồ chơi. Bây giờ mình cùng xem có cách nào dán lại bức tranh không nhé?".
Mọi cảm xúc của con đều hợp lệ, dù cách con thể hiện ra có thể chưa đúng.
3. Cảm xúc của cha mẹ
Một người thợ lặn không thể cứu người khác nếu chính họ đang hết oxy. Bạn không thể kiên nhẫn với con khi bản thân đang kiệt sức hoặc kìm nén quá nhiều áp lực. Trẻ em giống như những chiếc gương phản chiếu trạng thái của cha mẹ. Nếu bạn muốn con bình tĩnh, bạn phải là người thực hành sự bình tĩnh đó đầu tiên.
Các bài tập mà cha mẹ có thể thử áp dụng với con mình:
Bài tập "Chiếc gương soi"
Khi con đang kể một câu chuyện hoặc đang khóc, hãy ngồi xuống để mắt bạn ngang tầm mắt con. Đừng nói gì cả, hãy gật đầu và lặp lại ngắn gọn ý của con: "À, ra là bạn đã lấy bút của con nên con thấy giận lắm." Bạn sẽ ngạc nhiên khi thấy trẻ dịu lại rất nhanh khi cảm thấy có người "nghe" được mình.
Tự vấn trước khi phản ứng
Trước khi định quát con, hãy tự hỏi mình 3 câu:
- Mình đang tức giận với con, hay đang mệt mỏi vì công việc?
- Con đang "hư", hay con đang có một nhu cầu chưa được đáp ứng (đói, mệt, cần sự chú ý)?
- Mình muốn con sợ mình, hay muốn con tin tưởng mình?
Lời kết
Đồng hành cảm xúc không phải là một đích đến mà là một quá trình rèn luyện. Sẽ có những ngày bạn làm rất tốt, và có những ngày bạn mất kiểm soát. Điều đó không sao cả. Trẻ em không cần một người cha mẹ hoàn hảo, chúng cần một người cha mẹ sẵn sàng kết nối.
Sau mỗi lần "bão nổi", nếu bạn có thể ôm con và nói: "Mẹ xin lỗi vì lúc nãy đã nặng lời, lúc đó mẹ cũng thấy hơi áp lực", bạn đang dạy con bài học quý giá nhất về sự tử tế và lòng trắc ẩn với chính mình.
CVTL. Dương Ngọc Bích Trâm