Học cách nhìn nhận bản thân thay vì tìm kiếm sự khen ngợi
Trong guồng quay hối hả của cuộc sống - khi mọi thành tựu, mọi khoảnh khắc, mọi bữa ăn đều có thể được "trưng bày" để người khác đánh giá. Nơi những con số "like", những lời bình luận, và sự tán dương của cấp trên trở thành thước đo cho giá trị. Một hiện tượng tâm lý đang âm thầm vận hành và chi phối cảm xúc của chúng ta: Cơn "đói" sự công nhận.
“Cơn đói” lời khen
Cơn "đói" này được định nghĩa là cảm giác bất an, lo lắng dai dẳng khi chúng ta không nhận được sự tán thưởng từ bên ngoài, và một nhu cầu mãnh liệt phải làm mọi thứ để có được nó. Trong thế giới mà ai cũng nỗ lực để "thể hiện", chúng ta liên tục chứng kiến bạn bè được thăng chức, đồng nghiệp được tuyên dương, hay ai đó trên mạng nhận được hàng ngàn lời khen ngợi. Dù lý trí có thể hiểu rằng đó chỉ là bề nổi, trái tim vẫn không khỏi trỗi dậy cảm giác "Mình phải làm gì đó để được như họ", "Mình có đang làm đủ tốt không?"
“Cơn đói” này được biểu hiện bằng rất nhiều hành vi quen thuộc:
- Đăng một bức ảnh và cứ 5 phút lại mở điện thoại kiểm tra "like".
- Hồi hộp chờ đợi lời khen của sếp sau một dự án, và cảm thấy trống rỗng nếu sếp... im lặng.
- Cố gắng làm hài lòng tất cả mọi người, dù kiệt sức, chỉ để tránh bị phật lòng hay chê bai.
- Một lời chỉ trích nhỏ cũng đủ sức khiến ta suy sụp cả ngày.
Chúng ta trở thành nô lệ của những lời tán thưởng, cố gắng xây dựng một hình ảnh hoàn hảo để xoa dịu nỗi sợ của mình “không đủ tốt”. Và chính từ những điều tưởng chừng như vô hại này, chúng ta vô tình trao chiếc điều khiển cảm xúc nàu vào tay một người khác, một người vô tình đi ngang qua.
Vì sao chúng ta khao khát lời khen đến thế?
Sự khao khát được đánh giá cao, được công nhận không phải là một "lỗi" tính cách. Từ khi sinh ra, chúng ta đã có nhu cầu cơ bản là được nhìn thấy và được yêu thương. Đó là một nhu cầu hoàn toàn lành mạnh để phát triển.
Hãy tưởng tượng giá trị bản thân của chúng ta như một chiếc cốc. Khi còn là một đứa trẻ, chúng ta không thể tự đổ đầy chiếc cốc đó. Chúng ta cần cha mẹ, thầy cô nói: "Con làm tốt lắm!". Mỗi lời khen là một chút nước được rót vào, làm chúng ta cảm thấy mình có giá trị.
Chúng ta trở thành nô lệ của những lời tán thưởng, cố gắng xây dựng một hình ảnh hoàn hảo để xoa dịu nỗi sợ của mình “không đủ tốt”.
Tuy nhiên, chúng ta không mãi là một đứa trẻ, và “chiếc cốc giá trị” của chúng ta cũng không mãi cần một ai đó đổ vào. Theo chiều dọc của hành trình lớn lên, trách nhiệm kiểm tra và tự đổ đầy chiếc cốc của mình cũng tăng theo chứ không hẳn là lúc nào cũng giơ chiếc cốc rỗng của mình ra cho người khác.
Về mặt tâm lý, điều này tạo ra một sự nhầm lẫn tai hại giữa hai khái niệm:
1. Lời khen (Praise): Là một sự kiện bên ngoài, thường đánh giá kết quả. Nó giống như một viên kẹo ngọt—cho bạn năng lượng tức thì nhưng cũng nhanh chóng tan biến. Ngày mai, bạn lại "đói" kẹo.
2. Sự nhìn nhận (Validation): Là một quá trình bên trong, công nhận nỗ lực, ý định và giá trị cốt lõi của bạn, bất kể kết quả. Nó giống như một bữa ăn đủ chất—nuôi dưỡng bạn một cách bền vững.
Chúng ta mải mê tìm kiếm "kẹo" (lời khen) mà quên mất cách tự nấu cho mình "bữa ăn" (sự tự nhìn nhận hành trình của chính mình).
Làm sao để có thể tiếp tục “tự rót đầy chiếc cốc” của chính mình?
Hành trình này không phải là việc xảy ra sau một đêm, mà là một sự thực hành dịu dàng mỗi ngày để giành lại "chiếc điều khiển" cảm xúc.
1. Nhận diện và thực hành nút tạm dừng:
Bước đầu tiên là nhận ra khi nào bạn đang "giơ cốc" ra. Khi bạn vừa hoàn thành một việc gì đó (viết email, nấu ăn, tập luyện), trước khi chia sẻ nó để tìm kiếm sự công nhận, hãy dừng lại 10 giây. Tự hỏi mình: "Mình cảm thấy thế nào về nỗ lực này? Điều gì khiến mình tự hào về bản thân trong quá trình này?". Hãy tự mình "đóng dấu" công nhận cho nó trước.
2. Thiết lập ranh giới với "ý kiến" và "sự thật"
Khi ai đó chê bai bạn, hãy chủ động thiết lập một ranh giới tinh thần. Nhắc nhở bản thân: "Đó là ý kiến của họ, không phải là sự thật về tôi." Ý kiến của họ được lọc qua trải nghiệm, tâm trạng, và định kiến của riêng họ. Ghi nhận để tham khảo, nhưng đừng cho phép nó định nghĩa giá trị của bạn.
3. Chuyển trọng tâm vào "hành trình nỗ lực của chính mình"
Thực hành chánh niệm về giá trị nội tại. Thay vì chỉ ghi nhận "thành công" (thứ dễ nhận được lời khen), mỗi tối, hãy viết ra một điều bạn tự hào về nỗ lực của mình, bất kể kết quả.
- Ví dụ: "Hôm nay mình đã dám nói lên ý kiến trong cuộc họp, dù nó không được chọn. Mình tự hào vì sự can đảm của mình." Điều này rèn luyện não bộ tập trung vào giá trị bền vững (sự can đảm) thay vì phần thưởng mong manh (sự tán thành).
4. Nuôi dưỡng "nhà quan sát” bên trong
Khi nhận được lời khen (vui sướng) hoặc lời chê (đau khổ), hãy lùi lại một bước và quan sát chính cảm xúc đó. "À, mình đang thấy hưng phấn vì được khen." "À, mình đang thấy hụt hẫng vì bị phớt lờ." Chỉ cần gọi tên nó, bạn đang tách mình ra khỏi cảm xúc. Bạn nhận ra: "Tôi có cảm xúc này, chứ tôi không phải là cảm xúc này."
Kết luận
Khi ai đó chê bai bạn, hãy chủ động thiết lập một ranh giới tinh thần. Nhắc nhở bản thân: "Đó là ý kiến của họ, không phải là sự thật về tôi.
Cơn "đói" lời khen là một phần của bối cảnh xã hội, nhưng chúng ta hoàn toàn có khả năng kiểm soát nó. Bằng cách nhận thức rõ ràng về “nhu cầu được công nhận” này và chủ động thực hành “sự tự-nhìn nhận”, chúng ta có thể giải phóng bản thân khỏi sự phán xét của người khác, tìm lại sự bình yên và tự do. Đã đến lúc chúng ta cần ưu tiên sức khỏe tinh thần và tìm lại niềm vui đích thực, không phải trong sự tán thưởng ồn ào bên ngoài, mà trong sự đủ đầy tĩnh lặng từ bên trong.
CVTL. Dương Ngọc Bích Trâm