Thanh thiếu niên và khủng hoảng bản sắc trong kỷ nguyên mạng xã hội

Trong tâm lý học phát triển, tuổi vị thành niên là giai đoạn trẻ bắt đầu tìm kiếm lời giải cho những câu hỏi quan trọng: “Tôi là ai?”, “Tôi thuộc về đâu?”, “Tôi có giá trị gì?”. Đây là thời điểm bản sắc cá nhân hình thành, nơi trẻ thử nghiệm các vai trò, quan điểm và sở thích để xác định con người thật của mình. Tuy nhiên, hành trình này vốn đã phức tạp, nay càng trở nên khó khăn hơn khi mạng xã hội chiếm phần lớn thời gian, sự chú ý và cảm xúc của thanh thiếu niên. Những áp lực đến từ so sánh, tiêu chuẩn hóa và đánh giá liên tục khiến khủng hoảng bản sắc không chỉ phổ biến hơn mà còn trở nên sâu sắc và dai dẳng.

1. Khủng hoảng bản sắc là gì và vì sao tuổi teen dễ gặp?

Theo nhà tâm lý Erik Erikson, khủng hoảng bản sắc là một giai đoạn phát triển hoàn toàn bình thường, khi trẻ bắt đầu khám phá bản thân và tách khỏi ảnh hưởng của gia đình. Trẻ muốn độc lập hơn, suy nghĩ khác đi, thậm chí phản kháng để khẳng định mình. Đây cũng là giai đoạn cảm xúc trở nên mãnh liệt hơn do sự thay đổi hormone và sự phát triển mạnh mẽ của não bộ.

Tuy nhiên, chính sự nhạy cảm và mong muốn được công nhận khiến thanh thiếu niên dễ bị tác động bởi bên ngoài. Khi mạng xã hội trở thành môi trường xã hội chính, nơi mọi người thể hiện phiên bản tốt nhất của mình, trẻ rất dễ bị cuốn vào vòng xoáy so sánh và bắt chước. Điều này khiến trẻ hoang mang về chính mình và khó nhận ra đâu là giá trị thật, đâu là giá trị được kỳ vọng.

2. Mạng xã hội – chiếc gương méo mó phản chiếu bản thân

Mạng xã hội tràn ngập hình ảnh đẹp, thành tích nổi bật và những khoảnh khắc được chọn lọc kỹ lưỡng. Thanh thiếu niên nhìn vào đó và nghĩ rằng mọi người “sống tốt hơn mình”, “đẹp hơn mình”, “giỏi hơn mình”. Khi trẻ chưa kịp xây dựng lòng tin vào bản thân, những hình ảnh này dễ khiến trẻ tin rằng mình thua kém và không đủ tốt.

Thay vì nhìn vào bản thân để tìm câu trả lời cho câu hỏi “Tôi là ai?”, trẻ bắt đầu nhìn vào người khác để xem “Tôi nên giống ai?”. Điều này làm biến dạng bản sắc cá nhân và khiến hành trình phát triển tâm lý trở nên lệch hướng.

3. So sánh xã hội – nguồn áp lực vô hình nhưng đầy sức mạnh

So sánh là một phần tự nhiên của quá trình trưởng thành, nhưng trên mạng xã hội, sự so sánh diễn ra với tốc độ và cường độ quá lớn. Mỗi lần lướt newsfeed, trẻ lại thấy vô số hình ảnh của những người bạn có vẻ thành công, hạnh phúc hoặc được yêu thích hơn. Khi điều này lặp lại mỗi ngày, trẻ dần hình thành niềm tin rằng giá trị của mình phụ thuộc vào kết quả so sánh đó.

Không ít thanh thiếu niên mô tả cảm giác hụt hẫng khi bài đăng của mình ít tương tác, hay cảm thấy ghen tị với bạn bè được chú ý nhiều hơn. Sự phụ thuộc cảm xúc vào phản hồi từ người khác khiến bản sắc trở nên mong manh, vì nó không còn dựa trên trải nghiệm cá nhân mà dựa trên cái nhìn bên ngoài.

4. Khi trẻ phải thể hiện bản thân liên tục

Một trong những áp lực lớn nhất của kỷ nguyên mạng xã hội là cảm giác phải luôn xuất hiện. Trẻ tin rằng mình cần đăng bài thường xuyên, cần đẹp trong mọi bức ảnh, cần “có gì đó thú vị” để người khác quan tâm. Điều này khiến trẻ hành động như một “thương hiệu cá nhân” hơn là một con người thật.

Việc liên tục suy nghĩ xem nên đăng gì, ăn gì cho đẹp, đi đâu cho “xứng đáng đăng lên”, hay sống sao để giữ hình ảnh thu hút khiến thanh thiếu niên kiệt sức. Cuộc sống thật dần bị thu hẹp, trong khi cuộc sống trên mạng trở thành ưu tiên chính. Bản sắc cá nhân vì thế lệch khỏi con người thật, trở thành hình ảnh mà trẻ nghĩ người khác muốn thấy.

Thay vì nhìn vào bản thân để tìm câu trả lời cho câu hỏi “Tôi là ai?”, trẻ bắt đầu nhìn vào người khác để xem “Tôi nên giống ai?”.

5. Vấn đề “đa bản sắc”: khi trẻ có quá nhiều phiên bản

Mạng xã hội khuyến khích thanh thiếu niên tạo nhiều phiên bản của chính mình. Một số trẻ trở thành người tự tin, cởi mở và vui vẻ trên mạng, nhưng khi đối diện trực tiếp lại cảm thấy lúng túng hoặc bất an. Một số khác cư xử khác nhau giữa nhóm bạn này và nhóm bạn kia để được chấp nhận.

Ban đầu, việc thử nghiệm này có thể lành mạnh, nhưng khi trẻ liên tục thay đổi để phù hợp với kỳ vọng của người khác, bản sắc thật dần bị mờ đi. Trẻ bắt đầu bối rối: “Phiên bản nào mới là mình?”, “Nếu mình không như họ nghĩ, họ có còn thích mình không?”, “Mình có thực sự biết mình muốn gì không?” Khủng hoảng bản sắc bắt đầu từ đây.

6. Chuẩn mực ngoại hình ảo – rào cản lớn nhất của sự chấp nhận bản thân

Hiện nay, các ứng dụng chỉnh ảnh và bộ lọc làm đẹp đã khiến ngoại hình thật của trẻ trở nên “không đủ tiêu chuẩn” ngay cả trong mắt chính mình. Một số thanh thiếu niên cảm thấy khó chấp nhận khi nhìn vào gương vì hình ảnh đó khác xa với gương mặt đã chỉnh sửa trên mạng.

Điều đáng lo là nhiều em tin rằng giá trị của mình gắn chặt với vẻ ngoài. Từ đó, trẻ dễ rơi vào lo âu ngoại hình, hạn chế giao tiếp, thậm chí phát triển rối loạn ăn uống hoặc tự ti nặng nề. Bản sắc bị thu hẹp vào hình dáng cơ thể thay vì năng lực, giá trị hay tính cách.

7. Vì sao cha mẹ khó nhận ra trẻ đang khủng hoảng bản sắc?

Nhiều phụ huynh cho rằng những thay đổi của con chỉ là “khó ở tuổi dậy thì”, hoặc nghĩ rằng con chỉ đang nghiện điện thoại. Thực tế, mạng xã hội không chỉ là trò giải trí mà là nơi trẻ tìm kiếm sự công nhận, tìm bạn bè, tìm hình mẫu và thử xây dựng bản sắc. Vì vậy, những thay đổi trong hành vi như rút lui, thay đổi phong cách bất thường, cáu gắt, sống hai mặt hoặc bị ám ảnh tương tác trên mạng có thể là dấu hiệu của khủng hoảng bản sắc.

Cha mẹ thường bỏ lỡ vì trẻ ít chia sẻ, hoặc vì bản thân người lớn chưa từng trải qua áp lực mạng xã hội ở tuổi teen, nên khó hình dung mức độ ảnh hưởng của nó.

8. Cha mẹ và giáo viên có thể hỗ trợ như thế nào?

Điều quan trọng nhất là tạo cho trẻ một môi trường đủ an toàn để được là chính mình. Cha mẹ có thể bắt đầu bằng việc lắng nghe nhiều hơn là phán xét, hỏi con xem điều gì khiến con cảm thấy áp lực nhất khi dùng mạng xã hội, và giúp con phân biệt đâu là hình ảnh được tạo dựng, đâu là cuộc sống thật.

Bên cạnh đó, việc giúp trẻ khám phá sở thích thật của mình rất quan trọng. Khi trẻ cảm nhận được mình giỏi ở điều gì, thích điều gì và có những giá trị cá nhân riêng, trẻ sẽ ít phụ thuộc hơn vào phản hồi từ người khác. Những hoạt động ngoài đời thực như thể thao, âm nhạc, nghệ thuật hoặc tham gia các câu lạc bộ giúp trẻ tìm thấy bản sắc dựa trên trải nghiệm thật thay vì hình ảnh trên mạng.

Hiện nay, các ứng dụng chỉnh ảnh và bộ lọc làm đẹp đã khiến ngoại hình thật của trẻ trở nên “không đủ tiêu chuẩn” ngay cả trong mắt chính mình.

Ngoài ra, cha mẹ có thể thiết lập thời gian sử dụng mạng xã hội một cách tôn trọng, không cấm đoán nhưng có ranh giới rõ ràng. Điều này giúp trẻ có thời gian sống thật, nghỉ ngơi và quan sát bản thân mà không bị ngập trong luồng thông tin dồn dập.

Khi thấy trẻ có dấu hiệu rối loạn kéo dài như buồn chán, tự ti, mất định hướng hoặc rút lui khỏi các mối quan hệ, việc tìm đến chuyên gia tâm lý là cần thiết để trẻ được đánh giá và hỗ trợ kịp thời.

Kết luận

Khủng hoảng bản sắc là một phần tự nhiên của quá trình trưởng thành, nhưng mạng xã hội đã khiến quá trình này trở nên phức tạp, căng thẳng và dễ tổn thương hơn. Thanh thiếu niên phải đối diện với vô số chuẩn mực không thực tế, sự so sánh liên tục và cảm giác phải “thể hiện bản thân” mỗi ngày.

Tuy nhiên, với sự thấu hiểu, đồng hành và định hướng đúng đắn từ gia đình và nhà trường, trẻ hoàn toàn có thể xây dựng một bản sắc lành mạnh, vững vàng và chân thật, không phải dựa trên hình ảnh được chỉnh sửa, mà trên giá trị và trải nghiệm thật của chính mình.

CVTL. Trúc Thanh Nguyễn