Thiên kiến xác nhận: tại sao chúng ta hiếm khi thuyết phục được ai đó thay đổi quan điểm trên mạng xã hội?

Đã bao giờ chúng ta chứng kiến hoặc vô tình cuốn vào một cuộc tranh luận dài dằng dặc trên mạng xã hội, nỗ lực đưa ra lý lẽ chỉ để chứng minh một ai đó đã sai, nhưng cuối cùng cả hai bên lại càng tức giận và khăng khăng bảo vệ ý kiến của mình? Hiện tượng này không xuất phát từ việc thiếu logic hay kém hiểu biết, mà bởi tâm trí con người thường rất dễ mắc kẹt vào một “cái bẫy” vô hình của bộ não: Thiên kiến xác nhận (Confirmation Bias).

Cuộc chiến không hồi kết sau màn hình

Hãy thử quan sát một vụ lùm xùm đang gây chú ý trên mạng xã hội. Nếu một người đã có sẵn thiện cảm với một phía, họ sẽ có xu hướng tự động lướt qua những bài viết bênh vực, gật gù đồng tình và phớt lờ mọi bằng chứng bất lợi. Ngược lại, những người phản đối cũng chỉ tập trung tìm kiếm thông tin nhằm chứng minh đối phương sai lệch.

Cả hai phe đều tiếp cận cùng một sự kiện, nhưng lại đưa ra hai quan điểm hoàn toàn trái ngược. Và khi “chạm trán” nhau ở phần bình luận, một cuộc chiến ngôn từ nổ ra. Những số liệu, những đường link bài báo được đưa ra với niềm tin rằng sự thật rõ ràng này sẽ khiến đối phương “tâm phục khẩu phục”. Nhưng thực tế phũ phàng là: Không ai đổi ý cả. Trái lại, mỗi người càng bám chặt lấy niềm tin ban đầu của mình hơn bao giờ hết. Và sự việc cứ thế tiếp diễn không hồi kết. Trầm trọng hơn, có thể dẫn đến những sự việc đáng tiếc xảy ra.

Khi cuộc đấu lý lẽ không có hồi kết, mọi chuyện trở nên phức tạp hơn

“Cú lừa” của bộ não mang tên "Thiên kiến xác nhận"

Trong tâm lý học, hiện tượng này được gọi là "thiên kiến xác nhận". Để dễ hình dung, định kiến này giống như việc một người đang đeo chiếc kính râm màu đỏ. Dưới lăng kính đó, bất kể là một tờ giấy trắng hay một tấm màn trắng cũng đều bị nhuốm sắc đỏ.

Về bản chất, bộ não con người có xu hướng ưu tiên sự an toàn và quen thuộc để tiết kiệm năng lượng. Việc phải thay đổi một niềm tin đã bám rễ sâu đòi hỏi sự phân tích và tốn kém rất nhiều năng lượng nhận thức. Vì vậy, não bộ sẽ tự động tạo ra một “bộ lọc”: Nó chỉ cho phép những thông tin khớp với quan điểm sẵn có đi qua, đồng thời gạt bỏ hoặc hạ thấp giá trị của những thông tin đi ngược lại.

Sự phát triển của mạng xã hội ngày nay càng làm cho cơ chế này hoạt động mạnh mẽ hơn. Các thuật toán sinh ra để tối ưu hóa trải nghiệm: người dùng thích xem gì, hệ thống sẽ liên tục phân phối những nội dung tương tự. Cứ như thế, con người dần tự nhốt mình trong một “chiếc hộp vang”, nơi xung quanh chỉ toàn những luồng ý kiến đồng thuận. Khi bất chợt đối diện với một góc nhìn trái chiều, tâm trí lập tức coi đó là một sự tấn công thay vì một cơ hội để mở rộng góc nhìn.

Những tổn thương ngầm khi cố gắng giành lấy phần thắng

Vấn đề của thiên kiến xác nhận không chỉ dừng lại ở những cuộc cãi vã vô thưởng vô phạt. Khi một cá nhân để bản thân bị cuốn vào vòng xoáy thuyết phục ai đó trên mạng, thứ bị tiêu hao nhiều nhất không phải thời gian mà là năng lượng tinh thần.

Trong những lúc căng thẳng gõ từng dòng bình luận tranh cãi, nhịp tim có xu hướng đập nhanh hơn, cơ thể sẽ tiết ra các hormone căng thẳng như cortisol. Sự bực dọc từ thế giới ảo rất dễ len lỏi ra ngoài đời thực: gắt gỏng với người thân, trằn trọc mất ngủ vì những lời lẽ tiêu cực của đối phương, hay giảm sút sự tập trung trong công việc. Chính chúng ta tự bào mòn sức khỏe tinh thần của chính mình chỉ để giành lấy một phần thắng ảo trước những người có lẽ sẽ chẳng bao giờ gặp mặt lấy dù chỉ một lần.

Chiến thắng trong cuộc đấu lý lẽ không phải là tất cả

Làm sao để bảo vệ sự bình yên nội tâm?

Nhận thức về thiên kiến xác nhận không phải là công cụ để đi bắt bẻ người khác rằng họ đang mang định kiến. Hiểu về nó là để mỗi người tự cởi trói cho chính tâm trí mình.

Trước khi quyết định dấn thân vào một cuộc tranh cãi nảy lửa, một khoảng dừng lại 3 giây để tự hỏi: “Việc chứng minh người này sai có thực sự mang lại giá trị hay làm cho cuộc sống tốt hơn không?” có thể là cứu cánh cho cảm xúc.

Việc chấp nhận một sự thật nhẹ nhõm rằng không ai có nghĩa vụ phải khai sáng cho tất cả mọi người là một bước tiến lớn. Ai đó có một góc nhìn khác biệt là điều hoàn toàn bình thường trong một xã hội đa chiều. Thay vì cố gắng phá vỡ lăng kính của người khác, việc dũng cảm tháo lăng kính của chính mình xuống để nhìn ngắm thế giới với nhiều gam màu đa dạng hơn sẽ mang lại sự thanh thản vô giá.

Kết luận

Bộ não luôn tìm cách tạo ra cảm giác an toàn bằng cách củng cố niềm tin hiện tại, nhưng hạnh phúc đôi khi không nằm ở việc phân định rạch ròi đúng sai, mà nằm ở sự lựa chọn buông bỏ những tranh cãi không đáng có.

Hành trình chăm sóc sức khỏe tinh thần thường bắt đầu từ những bước rất nhỏ, chẳng hạn như việc thấu hiểu cách tâm trí vận hành để không bị nó điều khiển. Nếu những mâu thuẫn trong các mối quan hệ xã hội đang tạo ra áp lực vô hình và cảm giác kiệt sức, mỗi người không cần phải tự mình gồng gánh tất cả. Đôi khi, một cuộc trò chuyện cởi mở nhằm tháo gỡ những vướng mắc trong lòng cùng các chuyên gia tâm lý tại Hệ thống phòng khám và nhà thuốc ECHO MEDI sẽ là điểm tựa an lành, giúp tìm lại sự cân bằng và bình yên từ sâu bên trong.

CVTL. Nguyễn Đình Quốc