Khi một đứa trẻ khó dạy có thực sự chỉ là bướng bỉnh?

Nhiều trẻ từng nói dối, cãi lời hoặc nổi nóng với cha mẹ. Đây là những hành vi khá phổ biến trong quá trình phát triển. Tuy nhiên, một số trẻ lại có những biểu hiện khác biệt hơn: liên tục gây hấn với người khác, không cảm thấy hối lỗi sau khi làm tổn thương ai đó, hoặc thậm chí tỏ ra thích thú khi chứng kiến người khác đau khổ.

Những biểu hiện này không đồng nghĩa với việc trẻ sẽ trở thành tội phạm trong tương lai. Tuy nhiên, dưới góc độ tâm lý học tội phạm và tâm bệnh học trẻ em, đây có thể là những dấu hiệu sớm của xu hướng chống đối xã hội (antisocial behavior) cần được quan tâm. Nghiên cứu cho thấy các hành vi chống đối xuất hiện từ thời thơ ấu có khả năng dự báo những khó khăn nghiêm trọng hơn trong giai đoạn vị thành niên và trưởng thành nếu không được can thiệp kịp thời.

Hành vi chống đối xã hội là gì?

Hành vi chống đối xã hội là những hành vi vi phạm chuẩn mực xã hội hoặc xâm phạm quyền lợi của người khác, bao gồm gây hấn, lừa dối, phá hoại tài sản, trộm cắp hoặc vi phạm quy tắc một cách kéo dài.

Điều quan trọng cần nhấn mạnh là không phải mọi trẻ có hành vi chống đối đều sẽ trở thành tội phạm. Tuy nhiên, các nghiên cứu dọc theo thời gian cho thấy những trẻ có vấn đề hành vi xuất hiện sớm và kéo dài thường có nguy cơ cao hơn đối với phạm pháp vị thành niên, lạm dụng chất và rối loạn nhân cách chống đối xã hội sau này.

1. Thường xuyên nói dối mà không có cảm giác tội lỗi

Trẻ em đôi khi nói dối để tránh bị phạt. Tuy nhiên, dấu hiệu đáng lưu ý là khi trẻ nói dối một cách có chủ đích, lặp đi lặp lại và hoàn toàn không cảm thấy áy náy khi bị phát hiện.

Nghiên cứu về hành vi chống đối cho thấy việc sử dụng sự lừa dối như một công cụ thao túng người khác là một trong những đặc điểm thường gặp ở nhóm trẻ có nguy cơ phát triển các vấn đề hành vi nghiêm trọng hơn.

2. Thích bắt nạt hoặc làm tổn thương người khác

Không phải mọi hành vi đánh nhau đều là dấu hiệu nguy hiểm. Điều đáng quan tâm là khi trẻ chủ động tìm kiếm cơ hội gây đau khổ cho người khác hoặc cảm thấy thích thú khi nắm quyền kiểm soát, đe dọa hay làm nhục bạn bè.

Các nghiên cứu cho thấy hành vi gây hấn chủ động có liên quan mật thiết với nguy cơ phát triển các dạng hành vi chống đối xã hội nghiêm trọng hơn trong tương lai.

3. Thiếu đồng cảm với nỗi đau của người khác

Đây là một trong những dấu hiệu được nghiên cứu nhiều nhất trong tâm lý học tội phạm trẻ em.

Một số trẻ dường như không phản ứng khi người khác khóc, bị thương hoặc đau khổ. Thậm chí, trẻ có thể tỏ ra thờ ơ hoặc chế giễu cảm xúc của người khác.

Các nhà nghiên cứu gọi đây là đặc điểm chai sạn cảm xúc. Những đặc điểm này được xem là yếu tố dự báo mạnh đối với các hành vi chống đối xã hội dai dẳng và nghiêm trọng.

4. Không cảm thấy hối lỗi sau khi làm sai

Một đứa trẻ bình thường thường sẽ cảm thấy buồn, xấu hổ hoặc lo lắng sau khi làm tổn thương ai đó.

Ngược lại, trẻ có nguy cơ cao thường biện minh cho hành vi của mình, đổ lỗi cho người khác hoặc đơn giản là không quan tâm đến hậu quả mà người khác phải chịu.

DSM-5 thậm chí đã đưa nhóm đặc điểm này vào tiêu chí "cảm xúc xã hội hạn chế" trong rối loạn hành vi.

5. Ngược đãi động vật

Đây là một trong những dấu hiệu cảnh báo nghiêm trọng nhất.

Nhiều nghiên cứu trong tâm lý học tội phạm ghi nhận mối liên hệ giữa hành vi ngược đãi động vật thời thơ ấu và các dạng hành vi bạo lực nghiêm trọng hơn về sau. Tuy nhiên, điều này không có nghĩa mọi trẻ làm đau động vật đều sẽ trở thành tội phạm.

Điều quan trọng là phải đánh giá động cơ, tần suất và mức độ thờ ơ của trẻ đối với nỗi đau mà mình gây ra.

6. Phá hoại đồ đạc một cách cố ý

Khác với việc nghịch ngợm thông thường, một số trẻ cố tình làm hư hỏng tài sản chỉ để thỏa mãn cơn tức giận hoặc tìm kiếm cảm giác kích thích.

Hành vi phá hoại kéo dài được xem là một trong những biểu hiện điển hình của rối loạn hành vi ở trẻ em và thanh thiếu niên.

Rối loạn hành vi cần được hỗ trợ can thiệp sớm

7. Thường xuyên vi phạm quy tắc mà không quan tâm hậu quả

Trẻ có thể liên tục bỏ học, trốn nhà, vi phạm nội quy hoặc chống đối người có thẩm quyền.

Điểm khác biệt nằm ở việc trẻ không học được từ hậu quả của hành vi và tiếp tục tái phạm dù đã bị nhắc nhở hoặc xử phạt nhiều lần.

8. Thao túng người khác để đạt mục đích

Một số trẻ sớm học được cách khai thác cảm xúc của người khác nhằm đạt được điều mình muốn. Ví dụ, trẻ có thể giả vờ hối lỗi, khóc lóc hoặc đổ lỗi nhằm tránh trách nhiệm, nhưng sau đó tiếp tục lặp lại hành vi tương tự. Khi hiện tượng này xuất hiện thường xuyên cùng các dấu hiệu khác, đây có thể là chỉ báo cần được đánh giá chuyên sâu.

9. Kết giao với nhóm bạn có hành vi nguy cơ cao

Bạn bè không phải nguyên nhân duy nhất khiến trẻ có hành vi chống đối, nhưng môi trường đồng đẳng có thể khuếch đại những xu hướng sẵn có.

Nhiều nghiên cứu cho thấy các yếu tố môi trường như nhóm bạn lệch chuẩn đóng vai trò đáng kể trong sự phát triển của hành vi chống đối xã hội.

10. Có nhiều dấu hiệu cùng xuất hiện trong thời gian dài

Điều đáng lo ngại không phải là một hành vi đơn lẻ mà là sự kết hợp của nhiều dấu hiệu kéo dài qua nhiều môi trường khác nhau như gia đình, trường học và các mối quan hệ xã hội.

Các nghiên cứu theo dõi dọc cho thấy trẻ xuất hiện sớm các đặc điểm chai sạn cảm xúc kết hợp với hành vi gây hấn có nguy cơ cao hơn đối với các vấn đề chống đối xã hội kéo dài đến tuổi vị thành niên.

Điều quan trọng nhất là đừng vội gắn nhãn trẻ

Một sai lầm phổ biến là gọi trẻ là "kẻ tâm thần", "tội phạm tương lai" hoặc "hết thuốc chữa".

Thực tế, khoa học hiện nay cho thấy các đặc điểm chống đối xã hội ở trẻ em vẫn chịu ảnh hưởng mạnh mẽ từ môi trường nuôi dạy, chất lượng gắn bó với cha mẹ và các chương trình can thiệp chuyên môn. Nhiều trẻ cải thiện đáng kể khi được hỗ trợ đúng cách và đủ sớm.

Kết luận

Đằng sau những hành vi chống đối ở trẻ em không chỉ là sự bướng bỉnh hay thiếu kỷ luật. Đó có thể là tín hiệu của những khó khăn sâu xa hơn liên quan đến cảm xúc, sang chấn tâm lý, môi trường gia đình hoặc sự phát triển nhân cách.

Phát hiện sớm không nhằm mục đích dán nhãn trẻ, mà để mở ra cơ hội can thiệp kịp thời. Trong tâm lý học tội phạm, phòng ngừa luôn hiệu quả hơn trừng phạt. Và đôi khi, điều có thể thay đổi tương lai của một đứa trẻ không phải là hình phạt nghiêm khắc hơn, mà là một người lớn đủ tinh tế để nhận ra những dấu hiệu cảnh báo từ rất sớm.

CVTL. Trúc Thanh Nguyễn