Vì sao kẻ lừa đảo luôn bắt đầu bằng những yêu cầu rất nhỏ?

"Tôi chỉ nhờ bạn xác nhận thông tin một chút."

"Chỉ cần chuyển trước 50.000 đồng để xác minh tài khoản."

"Bấm vào đường link này để nhận quà."

Phần lớn các vụ lừa đảo không bắt đầu bằng một yêu cầu lớn. Thay vào đó, kẻ gian thường đưa ra những đề nghị rất nhỏ, tưởng chừng vô hại. Điều đáng nói là chính những yêu cầu nhỏ này lại trở thành bước khởi đầu khiến nhiều người mất hàng chục, thậm chí hàng trăm triệu đồng.

Đây không phải là sự ngẫu nhiên. Trong tâm lý học, chiến thuật này được nghiên cứu từ nhiều thập kỷ trước và được xem là một trong những kỹ thuật thao túng hiệu quả nhất. Hiểu được cơ chế tâm lý đằng sau nó sẽ giúp mỗi người chủ động nhận diện và phòng tránh các hành vi lừa đảo đang ngày càng tinh vi trong môi trường số.

Khi một lời đồng ý nhỏ dẫn đến những quyết định lớn

Con người thường có xu hướng duy trì sự nhất quán giữa những hành động của mình. Khi đã đồng ý với một yêu cầu nhỏ, chúng ta có xu hướng tiếp tục đồng ý với những yêu cầu lớn hơn để không cảm thấy mình mâu thuẫn.

Trong tâm lý học xã hội, hiện tượng này được gọi là hiệu ứng "đặt chân vào cánh cửa" (Foot-in-the-door effect). Thuật ngữ này mô tả việc một người trước tiên đưa ra một yêu cầu rất nhỏ để tăng khả năng đối phương chấp nhận những yêu cầu lớn hơn về sau.

Các nghiên cứu cho thấy khi con người đã tự nhìn nhận bản thân là người sẵn sàng giúp đỡ hoặc hợp tác, họ sẽ có xu hướng hành động phù hợp với hình ảnh đó. Chính nhu cầu duy trì sự nhất quán khiến nhiều người khó từ chối những đề nghị tiếp theo.

Tại sao não bộ lại dễ bị thuyết phục?

Não bộ luôn cố gắng tiết kiệm năng lượng khi đưa ra quyết định. Thay vì đánh giá lại mọi tình huống từ đầu, chúng ta thường dựa vào những lựa chọn đã thực hiện trước đó.

Ví dụ, nếu bạn đã xác nhận số điện thoại cho một người tự xưng là nhân viên ngân hàng, bạn có thể dễ dàng nghĩ rằng cuộc trò chuyện này là hợp pháp. Khi họ tiếp tục yêu cầu xác minh tài khoản hoặc cung cấp mã OTP, não bộ có xu hướng xem đây chỉ là bước tiếp theo của cùng một quy trình.

Những yêu cầu ban đầu thường được thiết kế rất đơn giản, quen thuộc, ít rủi ro và không tạo nên sự cảnh giác.

Kẻ lừa đảo xây dựng lòng tin như thế nào?

Trong nhiều vụ lừa đảo tại Việt Nam, kẻ gian không vội yêu cầu chuyển tiền ngay. Chúng dành thời gian xây dựng mối quan hệ với nạn nhân.

Một người có thể nhận được cuộc gọi hỏi thăm, tin nhắn chăm sóc khách hàng hoặc lời mời tham gia nhóm đầu tư. Ban đầu, mọi thông tin đều có vẻ hợp lý và không yêu cầu bất kỳ khoản phí nào.

Sau vài ngày hoặc vài tuần, nạn nhân bắt đầu cảm thấy quen thuộc với người đang trò chuyện. Lúc này, chỉ cần một yêu cầu nhỏ như tải ứng dụng, xác nhận danh tính hoặc chuyển một khoản tiền tượng trưng cũng trở nên dễ chấp nhận hơn rất nhiều.

Điều khiến chiến thuật này hiệu quả không nằm ở giá trị của yêu cầu đầu tiên mà ở việc nó tạo ra cảm giác tin tưởng và cam kết.

Những bước leo thang diễn ra rất âm thầm

Một đặc điểm đáng chú ý của các vụ lừa đảo là mỗi yêu cầu mới chỉ lớn hơn yêu cầu trước một chút.

Ban đầu, nạn nhân chỉ cần nhấn vào một đường liên kết. Sau đó là tải ứng dụng. Tiếp theo là đăng nhập tài khoản. Rồi xác minh bằng mã OTP. Cuối cùng mới đến bước chuyển tiền.

Nếu ngay từ đầu kẻ lừa đảo yêu cầu chuyển 100 triệu đồng, hầu hết mọi người sẽ từ chối. Nhưng khi quyết định đó là kết quả của hàng loạt bước nhỏ đã được chấp nhận trước đó, khả năng đồng ý lại tăng lên đáng kể.

Đây được gọi là chiến thuật "leo thang cam kết", trong đó mỗi hành động trước khiến con người cảm thấy khó dừng lại ở những bước sau.

Tại sao nhiều nạn nhân vẫn tiếp tục dù đã nghi ngờ?

Một câu hỏi thường gặp là tại sao nhiều người vẫn tiếp tục chuyển tiền ngay cả khi bắt đầu cảm thấy có điều bất thường.

Câu trả lời nằm ở hiện tượng tâm lý gọi là "chi phí chìm". Khi đã đầu tư thời gian, công sức hoặc tiền bạc vào một việc, con người thường muốn tiếp tục để tránh cảm giác mọi nỗ lực trước đó trở nên vô ích.

Khi đã bị thao túng, chúng ta cố gắng tiếp tục làm theo lời đối phương

Ví dụ, một người đã chuyển 5 triệu đồng có thể nghĩ rằng chỉ cần chuyển thêm một khoản nữa là sẽ lấy lại toàn bộ số tiền. Chính suy nghĩ này khiến nhiều nạn nhân rơi vào vòng xoáy chuyển tiền nhiều lần.

Song song với đó là cảm giác xấu hổ. Nhiều người không dám chia sẻ với gia đình vì sợ bị đánh giá là nhẹ dạ. Điều này vô tình tạo điều kiện để kẻ lừa đảo tiếp tục thao túng.

Vì sao người hiểu biết vẫn có thể bị lừa?

Không ít người tin rằng chỉ những người thiếu hiểu biết mới trở thành nạn nhân của lừa đảo. Tuy nhiên, thực tế cho thấy nạn nhân có thể thuộc mọi độ tuổi, nghề nghiệp và trình độ học vấn.

Điều mà kẻ lừa đảo khai thác không phải là trí thông minh, mà là những đặc điểm tâm lý vốn tồn tại ở tất cả con người. Ai cũng muốn giữ lời hứa, muốn nhất quán với quyết định của mình, muốn hoàn thành những việc đã bắt đầu và muốn tin rằng mình đang kiểm soát tình hình.

Chính vì vậy, nhiều người càng tự tin rằng mình "không thể bị lừa" thì đôi khi lại càng chủ quan trước những thủ thuật tâm lý tinh vi.

Làm thế nào để tự bảo vệ bản thân?

Điều quan trọng nhất không phải là cố gắng nhận diện mọi hình thức lừa đảo mới, bởi các thủ đoạn luôn thay đổi. Thay vào đó, hãy tập trung vào việc nhận diện quá trình thao túng tâm lý.

Nếu một người liên tục đưa ra các yêu cầu ngày càng lớn sau khi bạn đã đồng ý với một việc rất nhỏ, hãy xem đó là tín hiệu cần dừng lại để đánh giá tình huống.

Hãy tạo cho mình thói quen trì hoãn quyết định khi có liên quan đến tiền bạc hoặc thông tin cá nhân. Chỉ cần dành vài phút để xác minh với ngân hàng, người thân hoặc cơ quan có thẩm quyền cũng có thể giúp bạn tránh được những thiệt hại lớn.

Đồng thời, đừng để cảm giác xấu hổ ngăn cản việc tìm kiếm sự hỗ trợ. Nhiều nạn nhân mất thêm tiền chỉ vì cố gắng tự giải quyết thay vì nhờ người khác kiểm tra tính xác thực của sự việc.

Kết luận

Kẻ lừa đảo hiếm khi bắt đầu bằng những yêu cầu lớn. Chúng hiểu rằng con người có xu hướng duy trì sự nhất quán trong hành vi và dễ dàng chấp nhận những đề nghị ngày càng lớn nếu đã đồng ý với bước đầu tiên.

Hiểu được cơ chế tâm lý này không chỉ giúp chúng ta nhận diện các thủ đoạn lừa đảo mà còn giúp xây dựng một thói quen quan trọng: luôn dừng lại, đánh giá và xác minh trước khi đưa ra bất kỳ quyết định nào liên quan đến thông tin cá nhân hoặc tài chính. Trong thời đại số, sự cảnh giác không xuất phát từ nghi ngờ mọi người, mà từ việc hiểu rõ cách tâm lý con người có thể bị khai thác.

Người tổng hợp CVTL Trúc Thanh Nguyễn