Thai nhi có cảm nhận được căng thẳng của người mẹ đang phải chịu bạo lực gia đình?

Khi nói về bạo lực gia đình trong thời kỳ mang thai, có một câu hỏi thường khiến nhiều người tò mò: thai nhi có biết mẹ đang sợ hãi, căng thẳng hay đau đớn không? Theo nghĩa thông thường, thai nhi chưa có khả năng hiểu rằng mẹ đang trải qua một cuộc tranh cãi, cũng không thể nhận biết ai là người đang gây tổn thương cho mẹ. Vì vậy, sẽ không chính xác nếu nói rằng thai nhi hiểu bạo lực gia đình giống như một đứa trẻ đã chào đời có thể hiểu.

Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa những gì xảy ra với người mẹ trong thai kỳ hoàn toàn tách biệt với sự phát triển của thai nhi. Thai kỳ là giai đoạn cơ thể người mẹ và bào thai có sự liên kết sinh học rất chặt chẽ. Khi một người phụ nữ liên tục sống trong sợ hãi, căng thẳng hoặc bị bạo lực, những thay đổi về hormone, giấc ngủ, dinh dưỡng, sức khỏe thể chất và môi trường sống có thể trở thành những yếu tố ảnh hưởng đến quá trình phát triển của đứa bé trong bụng mẹ. Vì vậy, thay vì hỏi “thai nhi có cảm nhận được mẹ đang buồn không?”, bạn cần đặt một câu hỏi khoa học hơn là: “môi trường căng thẳng và bạo lực mà người mẹ trải qua có thể ảnh hưởng như thế nào đến quá trình phát triển của thai nhi và đứa trẻ sau này?”

Thai nhi có cảm nhận được cảm xúc của mẹ không?

Đây là vấn đề cần được hiểu một cách cẩn thận. Thai nhi không trải nghiệm cảm xúc theo cách giống một người trưởng thành. Một em bé trong bụng mẹ không thể suy nghĩ rằng mẹ đang buồn hay mẹ đang sợ người này. Tuy nhiên, thai nhi phát triển trong một môi trường sinh học chịu ảnh hưởng bởi cơ thể người mẹ. Khi con người trải qua stress, cơ thể sẽ kích hoạt hệ thống đáp ứng với căng thẳng, trong đó có sự tham gia của các hormone như cortisol và adrenaline.

Nếu căng thẳng chỉ xảy ra trong thời gian ngắn, cơ thể thường có khả năng điều chỉnh và trở về trạng thái cân bằng. Điều đáng quan tâm hơn là tình trạng stress nghiêm trọng hoặc kéo dài. Một người phụ nữ mang thai nhưng thường xuyên bị đe dọa, kiểm soát, làm nhục hoặc đánh đập có thể không chỉ trải qua một vài ngày buồn thông thường. Cơ thể của họ có thể liên tục phải hoạt động trong trạng thái cảnh giác và đối phó với nguy hiểm. 

Chính sự kéo dài của môi trường căng thẳng này mới là vấn đề cần được quan tâm khi xem xét sức khỏe của cả mẹ và thai nhi.

Bạo lực gia đình có thể tác động đến bào thai theo nhiều con đường

Khi nói đến ảnh hưởng của bạo lực đối với thai nhi, chúng ta thường dễ hình dung một cơ chế đơn giản: người mẹ căng thẳng, hormone thay đổi và thai nhi bị ảnh hưởng. Trên thực tế, mối liên hệ này phức tạp hơn nhiều. Bạo lực có thể tác động đến sức khỏe trong thai kỳ thông qua nhiều con đường cùng lúc, từ thể chất, tâm lý cho đến điều kiện sinh hoạt và khả năng tiếp cận dịch vụ chăm sóc y tế.

Một người phụ nữ sống trong bạo lực có thể bị mất ngủ, ăn uống không đầy đủ, khó đi khám thai hoặc không dám tìm kiếm sự trợ giúp vì bị kiểm soát. Nếu có bạo lực thể chất, nguy cơ chấn thương trực tiếp cũng là một vấn đề đáng lưu ý. Bên cạnh đó, người sống trong môi trường bạo lực thường phải dành rất nhiều năng lượng để dự đoán nguy hiểm tiếp theo: khi nào người kia tức giận, mình nên nói gì, có nên im lặng hay không, nếu rời khỏi nhà thì chuyện gì sẽ xảy ra. Trạng thái cảnh giác cao độ này rất khác với sự lo lắng thông thường của một người đang chuẩn bị làm cha mẹ.

Stress khi mang thai không đồng nghĩa với làm tổn thương em bé

Một điều quan trọng cần tránh là khiến phụ nữ mang thai cảm thấy tội lỗi vì những cảm xúc của chính mình. Mang thai vốn đã là một giai đoạn có nhiều thay đổi về thể chất, hormone và tâm lý. Lo lắng về việc sinh con, mất ngủ, buồn bã hoặc có những ngày căng thẳng không có nghĩa rằng người mẹ đã gây tổn thương cho con.

Con người không phải là một hệ thống mà chỉ cần một lần căng thẳng là tạo ra hậu quả lâu dài. Các nghiên cứu về stress trước sinh thường xem xét nhiều yếu tố như mức độ căng thẳng, thời gian kéo dài, tần suất, bối cảnh, sức khỏe của người mẹ, điều kiện xã hội và những yếu tố bảo vệ đi kèm. Vì vậy, không thể nhìn vào một trải nghiệm căng thẳng riêng lẻ rồi kết luận rằng đứa trẻ chắc chắn sẽ gặp vấn đề về tâm lý hay hành vi.

Điều đáng quan tâm hơn là stress nghiêm trọng và kéo dài, đặc biệt khi nó đi kèm với bạo lực, thiếu an toàn và thiếu sự hỗ trợ. Đây cũng là lý do không nên sử dụng những thông tin về stress trước sinh để khiến các bà mẹ cảm thấy rằng mỗi lần họ khóc, tức giận hay lo lắng đều có thể làm tổn thương em bé. Cách tiếp cận phù hợp hơn là nhìn vào toàn bộ môi trường mà người mẹ đang sống.

Điều đáng sợ của bạo lực gia đình đôi khi không chỉ nằm ở một lần đánh

Trong tâm lý học tội phạm, khi nghiên cứu bạo lực gia đình, việc chỉ nhìn vào một hành vi riêng lẻ có thể khiến chúng ta bỏ qua một vấn đề quan trọng: bạo lực thường diễn ra trong một hệ thống kiểm soát. Một người có thể không chỉ bị đánh. Họ có thể bị kiểm soát tiền bạc, điện thoại, các mối quan hệ, việc đi lại hoặc quyền được tiếp cận với gia đình và bạn bè. Họ cũng có thể liên tục bị đe dọa, xúc phạm hoặc bị khiến cho tin rằng mình không thể sống độc lập.

Khi đang mang thai, sự phụ thuộc này đôi khi còn trở nên nghiêm trọng hơn. Người mẹ có thể lo sợ rằng nếu rời khỏi mối quan hệ, mình sẽ không có nơi ở hoặc không đủ khả năng chăm sóc con. Có người phụ thuộc tài chính vào bạn đời, có người lo rằng con sinh ra sẽ không có cha, cũng có người tin rằng mình phải chịu đựng vì con. Một số người đã trải qua quá trình bị kiểm soát trong thời gian dài đến mức họ không còn nhìn thấy một lựa chọn nào thực sự an toàn.

Đây là lý do câu hỏi “Tại sao cô ấy không rời đi?” thường không giúp chúng ta hiểu đúng bản chất của bạo lực gia đình. Một câu hỏi khác có ý nghĩa hơn là: “Điều gì khiến một người cảm thấy họ không thể rời đi một cách an toàn?” Khi đặt câu hỏi như vậy, chúng ta bắt đầu nhìn thấy những yếu tố tâm lý và xã hội đứng phía sau một quyết định tưởng như rất khó hiểu từ bên ngoài.

Đứa trẻ có thể bị ảnh hưởng sau khi chào đời như thế nào?

Không nên kết luận rằng một đứa trẻ có mẹ từng trải qua stress khi mang thai sẽ chắc chắn có vấn đề tâm lý. Tuy nhiên, môi trường trước và sau sinh đều là những yếu tố có thể liên quan đến sự phát triển của trẻ. Một người mẹ đã sống trong bạo lực suốt thai kỳ có thể tiếp tục phải đối mặt với lo âu, trầm cảm, sang chấn hoặc kiệt sức sau khi sinh. Những khó khăn này có thể ảnh hưởng đến khả năng nghỉ ngơi, chăm sóc bản thân và tương tác với em bé.

Điều này tạo ra một điểm rất quan trọng: đôi khi điều ảnh hưởng đến trẻ không phải là một “cảm xúc xấu” mà người mẹ từng có trong thai kỳ, mà là cả một môi trường bất an kéo dài trước và sau khi trẻ chào đời. Ngược lại, sự hỗ trợ phù hợp có thể tạo ra những điều kiện tích cực cho quá trình phục hồi. 

Một người mẹ được bảo vệ khỏi bạo lực, có nơi ở an toàn, được chăm sóc sức khỏe, được hỗ trợ về tâm lý và có người đồng hành sẽ là điều kiện tốt hơn để phục hồi và xây dựng mối quan hệ an toàn với con.

Nói cách khác, trải nghiệm trong thai kỳ không phải là một “bản án” dành cho đứa trẻ. Sự phát triển của trẻ chịu ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố trong suốt quá trình lớn lên, và những mối quan hệ an toàn, ổn định sau khi trẻ chào đời cũng đóng vai trò rất quan trọng.

Góc nhìn của tâm lý học tội phạm: Đừng biến nạn nhân thành người phải chịu trách nhiệm

Khi một vụ án bạo lực gia đình xảy ra, xã hội đôi khi đặt rất nhiều câu hỏi cho người bị hại: “Tại sao không bỏ đi?”, “Tại sao vẫn ở với người đó?”, “Tại sao không báo công an?”, hay “Tại sao có con rồi vẫn tiếp tục mối quan hệ?”. Những câu hỏi này có thể xuất phát từ mong muốn tìm lời giải thích, nhưng nếu chỉ nhìn từ bên ngoài, chúng ta rất dễ bỏ qua hoàn cảnh mà nạn nhân đang phải đối mặt.

Bạo lực gia đình có thể bao gồm nhiều hình thức kiểm soát và thao túng. Người gây bạo lực có thể xen kẽ giữa đe dọa và xin lỗi, gây sợ hãi rồi lại hứa thay đổi. Quá trình này có thể khiến nạn nhân dần mất cảm giác tự chủ và khó đánh giá đâu là một lựa chọn thực sự an toàn. Đặc biệt, khi có thai hoặc đã có con, quyết định rời khỏi một mối quan hệ không còn đơn giản là đóng cửa và bước ra. Người phụ nữ có thể phải cân nhắc chỗ ở, tài chính, việc chăm sóc con, sự an toàn của bản thân và nguy cơ người gây bạo lực tiếp tục tìm cách kiểm soát.

Hiểu tâm lý của nạn nhân không đồng nghĩa với việc biện minh cho bất kỳ hành vi phạm pháp nào. Ngược lại, hiểu đúng cơ chế của bạo lực giúp xã hội nhận diện nguy cơ sớm hơn và xây dựng những biện pháp hỗ trợ thực tế hơn. Trách nhiệm đối với hành vi bạo lực thuộc về người thực hiện hành vi đó; việc một nạn nhân chưa thể rời đi không làm thay đổi trách nhiệm này.

Một thai kỳ an toàn không chỉ cần vitamin và những lần khám định kỳ

Khi nói về chăm sóc thai kỳ, chúng ta thường nghĩ đến dinh dưỡng, thuốc bổ, siêu âm và những cuộc hẹn với bác sĩ. Nhưng sức khỏe của một người mẹ cũng bao gồm cảm giác an toàn. Một người phụ nữ mang thai cần được sống trong môi trường không có bạo lực, có quyền tìm kiếm sự trợ giúp và có những người mà họ có thể tin tưởng.

Nếu một người đang mang thai bị đe dọa hoặc bạo lực, điều quan trọng không phải là yêu cầu họ hãy mạnh mẽ lên vì em bé. Câu nói đó đôi khi vô tình đặt thêm trách nhiệm lên vai người đang sợ hãi. Điều họ cần có thể là một người lắng nghe mà không phán xét, một kế hoạch an toàn phù hợp, sự hỗ trợ y tế, tâm lý và pháp lý khi cần thiết.

Bảo vệ người mẹ cũng chính là một trong những cách bảo vệ đứa trẻ. Khi một người phụ nữ có được môi trường sống an toàn hơn, cơ hội phục hồi về thể chất và tâm lý cũng tốt hơn, đồng thời em bé có thêm điều kiện để được chăm sóc trong một môi trường ổn định sau khi chào đời.

Thai nhi không cần một người mẹ hoàn hảo

Có lẽ điều quan trọng nhất cần nhớ là một người mẹ có thể khóc, có thể sợ hãi, có thể mệt mỏi và có thể có những ngày cảm thấy mình không đủ tốt. Những cảm xúc đó không biến họ thành một người mẹ tồi. Tâm lý con người vốn phức tạp, và không ai có thể duy trì trạng thái vui vẻ, bình tĩnh trong suốt chín tháng thai kỳ.

Điều đáng lo ngại hơn là khi một người phải sống trong bạo lực và sợ hãi kéo dài mà không có lối thoát hoặc sự hỗ trợ. Vì vậy, thay vì chỉ hỏi liệu thai nhi có cảm nhận được mẹ đang buồn hay không, chúng ta có thể đặt một câu hỏi nhân văn hơn: “Người mẹ ấy có đang được sống trong một môi trường đủ an toàn để cả mẹ và con cùng phát triển hay không?”

Một thai kỳ khỏe mạnh không chỉ bắt đầu từ việc chăm sóc cơ thể. Nó còn bắt đầu từ quyền được sống an toàn, được tôn trọng và được bảo vệ khỏi bạo lực. Và đôi khi, điều một người mẹ cần nhất không phải là lời nhắc phải mạnh mẽ hơn, mà là một môi trường đủ an toàn để họ không còn phải mạnh mẽ một mình.

CVTL. Trúc Thanh Nguyễn