Điều gì dẫn lối một con người bước qua ranh giới thiện ác

Trong văn hóa đại chúng, tội phạm thường được khắc họa như những ác quỷ bẩm sinh. Tuy nhiên, dưới lăng kính của Tâm lý học tội phạm, con đường dẫn đến một hành vi phạm pháp hiếm khi là một đường thẳng. Thay vì xem xét dưới góc độ bệnh lý y khoa hay sự khiếm khuyết của cấu trúc não bộ, các nhà tâm lý học tập trung vào những mảnh ghép về nhận thức, sang chấn tuổi thơ, môi trường xã hội và các khuôn mẫu hành vi.

Vậy, từ lăng kính tâm lý học, những yếu tố cốt lõi nào có thể nhào nặn nên một tâm trí sẵn sàng phá vỡ các chuẩn mực đạo đức và pháp luật?

1. Vết thương từ tuổi thơ và thuyết gắn bó

Nền tảng tâm lý của một con người được xây dựng từ những năm tháng đầu đời. Theo Thuyết gắn bó của nhà tâm lý học John Bowlby, cách một đứa trẻ kết nối với người chăm sóc chính (cha, mẹ) sẽ định hình cách chúng tương tác với thế giới sau này.

Những người có nguy cơ cao phát triển các hành vi chống đối xã hội thường trải qua kiểu gắn bó né tránh hoặc gắn bó lo âu - vô tổ chức.

Khi một đứa trẻ lớn lên trong sự bỏ bê, thiếu thốn tình thương, hoặc người chăm sóc lại chính là nguồn cơn của sự sợ hãi, trẻ không học được cách tin tưởng vào người khác.

Thay vì tìm kiếm sự an ủi khi gặp khó khăn, chúng hình thành cơ chế phòng vệ là sự cô lập, đè nén cảm xúc và đôi khi là dùng bạo lực để tự bảo vệ mình.

Sự thiếu vắng một bến đỗ an toàn về mặt cảm xúc trong tuổi thơ là một trong những tiền đề tâm lý lớn nhất khiến một cá nhân dễ dàng trượt dài vào con đường sai trái khi trưởng thành, do họ không có khả năng thấu cảm với nỗi đau của người khác.

2. Sang chấn tâm lý và vòng lặp bạo lực

Không thể bàn về tâm lý học tội phạm mà không nhắc đến những vết thương tâm lý. Rất nhiều hồ sơ tội phạm học cho thấy hung thủ từng là nạn nhân của bạo hành thể chất, bạo hành tinh thần hoặc lạm dụng tình dục kéo dài.

Dưới góc nhìn tâm lý, khi một cá nhân liên tục chịu đựng sang chấn mà không có sự can thiệp hay chữa lành, họ dễ rơi vào trạng thái tê liệt cảm xúc. Họ nội tâm hóa sự tức giận và thù hằn. Trong nhiều trường hợp, việc trở thành kẻ đi gieo rắc nỗi đau cho người khác là một cơ chế bù trừ tâm lý — một nỗ lực tuyệt vọng và méo mó nhằm giành lại quyền kiểm soát cuộc sống mà họ từng bị tước đoạt khi còn là nạn nhân.

3. Sự sai lệch nhận thức

Tại sao một người có thể thực hiện hành vi lừa đảo hàng loạt hoặc làm hại người khác mà không cảm thấy cắn rứt lương tâm? Câu trả lời nằm ở sự sai lệch nhận thức - những khuôn mẫu suy nghĩ phi logic giúp họ tự hợp lý hóa hành vi của mình.

Các nhà tâm lý học nhận thức đã chỉ ra một số cơ chế biện minh phổ biến ở tội phạm:

Chính những rào cản nhận thức này tạo ra một điểm mù về đạo đức, khiến họ dập tắt được cảm giác tội lỗi và tiếp tục phạm pháp.

4. Đặc điểm nhân cách: Mô hình "bộ ba hắc ám"

Trong tâm lý học nhân cách, có một nhóm đặc điểm thường xuất hiện với tỷ lệ cao ở những tội phạm lừa đảo, tội phạm kinh tế và thao túng tâm lý. Chúng được gọi là Bộ ba hắc ám:

• Bệnh thái nhân cách: Biểu hiện qua sự lạnh lùng, thiếu thấu cảm trầm trọng và tính bốc đồng. Họ không thể đặt mình vào vị trí của người khác để cảm nhận nỗi đau.

• Ái kỷ: Ảo tưởng về sự vĩ đại và quyền lực của bản thân. Họ tin rằng mình đặc biệt đến mức các quy tắc xã hội hay luật pháp thông thường không được áp dụng cho mình.

• Tính xảo quyệt: Sẵn sàng dối trá, thao túng và lợi dụng lòng tin của người khác như những quân cờ để đạt được mục đích cá nhân.

Những cá nhân mang đậm các nét nhân cách này không luôn bị thôi thúc bởi sự bốc đồng hay tức giận; trái lại, hành vi phạm tội của họ thường lạnh lùng, có tính toán kỹ lưỡng và hoàn toàn vắng bóng sự hối hận.

5. Thuyết học tập xã hội

Nhà tâm lý học Albert Bandura qua thí nghiệm nổi tiếng búp bê Bobo đã chứng minh rằng: Hành vi của con người, bao gồm cả hành vi bạo lực, phần lớn được hình thành thông qua việc quan sát và bắt chước.

Nếu một cá nhân lớn lên trong môi trường mà các hành vi vi phạm pháp luật được bình thường hóa - ví dụ như sống trong khu vực có tỷ lệ tội phạm cao, tham gia vào các băng đảng từ sớm, hoặc chứng kiến bạo lực gia đình xảy ra hàng ngày - họ sẽ vô thức tiếp thu kịch bản bạo lực đó. Môi trường dạy họ rằng sức mạnh cơ bắp hoặc sự lừa lọc là công cụ hữu hiệu nhất để sinh tồn và giải quyết xung đột.

6. Lời giải từ công tác phòng ngừa và can thiệp tâm lý sớm

Khi nhìn nhận tội phạm dưới lăng kính tâm lý học, chúng ta nhận ra rằng việc trừng phạt bằng pháp luật là phần ngọn, còn gốc rễ của vấn đề nằm ở sức khỏe tinh thần và môi trường giáo dục.

Để thực sự giảm thiểu tỷ lệ tội phạm, xã hội cần chú trọng mạnh mẽ vào phòng ngừa sức khỏe tinh thần và công tác đánh giá, can thiệp học đường. Khi các chuyên viên tâm lý hoặc tham vấn viên học đường có thể phát hiện sớm những học sinh có dấu hiệu rối loạn hành vi, bạo lực hay đang chịu tổn thương tâm lý tại gia đình, chúng ta hoàn toàn có thể cắt đứt chuỗi phản ứng tiêu cực.

Kết luận

Không có một gen nào, hay một vùng não nào tự nó kích hoạt tội ác. Một kẻ phạm tội thường là kết quả của một chuỗi những đứt gãy về mặt tâm lý: từ sự thiếu vắng tình thương tuổi thơ, những sang chấn không được chữa lành, cho đến môi trường xã hội dung túng bạo lực. Hiểu về tâm lý học tội phạm không phải là để bao biện cho cái ác, mà là để thấu hiểu bản chất con người, từ đó xây dựng những hệ thống hỗ trợ, chữa lành và phòng ngừa hiệu quả hơn từ ngay trong gia đình và nhà trường.

CVTL. Trúc Thanh Nguyễn