Bạo lực ngôn từ - không chỉ là “lời nói vô thưởng vô phạt”
Trong vài năm gần đây, hành vi công kích, sỉ nhục, bắt nạt, vu khống và lan truyền thông tin sai sự thật trên mạng xã hội trở nên phổ biến ở Việt Nam - từ những tranh luận trên Facebook, TikTok đến các vụ “ném đá tập thể” gây tổn thương tâm lý nặng nề cho nạn nhân. Trước hết cần thừa nhận: lời nói trên mạng có thể gây tổn thương thậm chí hậu quả lâu dài tương tự như bạo lực ngoài đời.
Thực trạng ở Việt Nam: Những con số đáng lo ngại
Các khảo sát và báo cáo gần đây cho thấy một tỉ lệ không nhỏ người dùng, đặc biệt là người trẻ, từng chứng kiến hoặc là nạn nhân của bắt nạt trực tuyến và bạo lực ngôn từ. Nhiều nghiên cứu học thuật trong nước cũng đã làm rõ mức độ phổ biến và các hình thức diễn ngôn gây hại trên mạng xã hội ở Việt Nam. Điều này đặt ra áp lực cho gia đình, trường học và các cơ quan quản lý phải can thiệp kịp thời.
Vì sao con người dễ “công kích” nhau trên mạng? Góc nhìn tâm lý đa chiều
1. Ẩn danh, giảm tính trách nhiệm
Mạng xã hội cho phép người dùng ẩn danh hoặc giấu danh tính thật, tạo ra cảm giác được “che chắn”. Khi cảm thấy không bị nhận diện hay chịu trách nhiệm trực tiếp, người ta dễ nói năng mạnh bạo, thô tục hoặc vượt qua giới hạn xã hội mà họ sẽ không làm trong đời thực. Hiệu ứng này được gọi là online disinhibition, tiếng Việt là Hiệu ứng giải ức chế trực tuyến - một cơ chế tâm lý nền tảng dẫn tới bạo lực ngôn từ.
Mạng xã hội cho phép người dùng ẩn danh hoặc giấu danh tính thật
2. Cảm xúc tức thời và lan tỏa tập thể
Tương tác trên mạng thường diễn ra nhanh, phản ứng là cảm xúc tức thời: giận, phẫn nộ, thất vọng. Thay vì suy nghĩ, người dùng dễ bấm share, “comment” với lời lẽ công kích. Khi một nhóm lớn tham gia (một “đám đông trực tuyến”), cảm xúc bị khuếch đại, ai cũng cảm thấy được ủng hộ nên lời lẽ càng mạnh, hành vi càng dồn dập.
Thay vì suy nghĩ, người dùng dễ bấm chi sẻ
3. Cơ chế tự bảo vệ danh tính và hạ thấp người khác
Tâm lý so sánh xã hội khiến một số người khi gặp quan điểm khác biệt sẽ phản ứng bằng cách phủ nhận hoặc hạ thấp đối phương để củng cố cái tôi của mình. Trên mạng, việc “lên án” hoặc “ném đá” người khác đôi khi là cách một bộ phận dùng để bảo vệ địa vị xã hội ảo của mình.
4. Thiếu kỹ năng xử lý mâu thuẫn & quản lý cảm xúc
Nhiều người, nhất là thanh thiếu niên, chưa được trang bị kỹ năng quản lý cảm xúc, giao tiếp không bạo lực và tư duy phản biện. Khi đối mặt thông tin trái chiều, họ dễ chọn cách tấn công thay vì đối thoại, dẫn tới chuỗi bạo lực ngôn từ lặp lại.
5. Lợi ích kinh tế - nội dung gây căng thẳng thì tương tác cao
Thuật toán nền tảng mạng xã hội ưu tiên nội dung tạo ra tương tác. Các bài viết gây tranh cãi, xúc phạm hoặc gây phẫn nộ thường thu hút nhiều bình luận và chia sẻ, từ đó có lợi cho người tạo nội dung (tăng lượt xem, theo dõi). Yếu tố kinh tế này vô tình khuyến khích những hành vi công kích để kiếm tương tác.
Hậu quả tâm lý đối với nạn nhân
Bị tấn công bằng lời nói trên mạng có thể dẫn tới: lo âu, trầm cảm, giảm tự trọng, rối loạn giấc ngủ, thậm chí ý tưởng tự hại. Với trẻ em và thanh thiếu niên, hậu quả có thể kéo dài, ảnh hưởng học tập và phát triển xã hội. Vì vậy việc nhận diện sớm và can thiệp tâm lý là rất cần thiết.
Khung pháp lý và biện pháp xử lý tại Việt Nam
Nhà nước đã có các quy định xử phạt hành vi lợi dụng mạng xã hội để xúc phạm danh dự, nhân phẩm hoặc chia sẻ thông tin sai sự thật; mức phạt và trách nhiệm pháp lý sẽ tùy theo tính chất và hậu quả của hành vi, có thể dẫn tới xử phạt hành chính hoặc bị truy cứu hình sự trong trường hợp nghiêm trọng. Điều này cho thấy bạo lực ngôn từ không chỉ là vấn đề đạo đức mà còn là vấn đề pháp luật.
Những giải pháp cần thực hiện: Cá nhân, gia đình, trường học và xã hội
1. Ở mức cá nhân
- Tự học kỹ năng quản lý cảm xúc, dừng lại trước khi phản ứng.
- Rèn luyện kỹ năng giao tiếp không bạo lực; thực hành đặt câu hỏi thay vì kết luận.
Tự học kỹ năng quản lý cảm xúc
2. Gia đình & trường học
- Giáo dục trẻ kỹ năng số, nhận diện bạo lực mạng, biết tìm sự hỗ trợ.
- Tăng cường giáo dục cảm xúc, tư duy phản biện, và kỹ năng xử lý xung đột.
3. Nền tảng mạng xã hội và cộng đồng
- Các nền tảng cần hoàn thiện cơ chế báo cáo, kiểm duyệt, và minh bạch thuật toán.
- Tạo các chiến dịch nâng cao nhận thức, khuyến khích văn hóa đối thoại tôn trọng.
4. Can thiệp chuyên nghiệp
Khi bạo lực ngôn từ gây tổn thương sâu (lo âu, trầm cảm, mất ngủ, ý nghĩ tự hại), cần can thiệp tâm lý chuyên sâu: tư vấn, trị liệu nhận thức-hành vi (CBT), hỗ trợ nhóm và can thiệp khủng hoảng.
Vai trò của dịch vụ tâm lý: Khi nào cần tìm chuyên gia?
Nếu bạn hoặc người thân có phản ứng căng thẳng kéo dài sau bị công kích online (ví dụ: rối loạn giấc ngủ, giảm tập trung, tránh tiếp xúc xã hội, ý nghĩ tiêu cực lặp đi lặp lại), đừng coi thường. Can thiệp sớm giúp giảm nguy cơ phát triển rối loạn tâm lý nặng hơn và phục hồi nhanh hơn.
ECHO MEDI - Hỗ trợ chuyên nghiệp khi bạo lực ngôn từ gây tổn thương
Nếu bạn đang cảm thấy bị tổn thương vì bạo lực ngôn từ trên mạng, ECHO MEDI cung cấp:
- Tư vấn ngắn hạn hỗ trợ khủng hoảng, ổn định cảm xúc ngay lập tức.
- Trị liệu cá nhân (CBT, EMDR khi cần) giúp xử lý chấn thương tinh thần và phục hồi tự tin.
- Tư vấn cho gia đình và trường học về cách đồng hành, phòng ngừa và xây dựng môi trường an toàn cho trẻ em.
Việc tìm kiếm giúp đỡ là bước dũng cảm và cần thiết, hãy liên hệ ECHO MEDI để được hỗ trợ bước đầu. Bạn có thể đặt lịch tư vấn trực tiếp hoặc tư vấn online với chuyên viên tâm lý trẻ em, vị thành niên và người lớn.
Nói ít, nghĩ nhiều - xây dựng nền tảng văn hóa số lành mạnh
Bạo lực ngôn từ trên mạng không tự mất đi nếu chỉ trông chờ vào công nghệ hay pháp luật. Nó cần sự thay đổi từ mỗi cá nhân (tự chịu trách nhiệm lời nói), gia đình và trường học (giáo dục kỹ năng sống), nền tảng mạng (điều chỉnh thuật toán, kiểm duyệt minh bạch) và hệ thống pháp luật (xử lý nghiêm minh khi cần). Khi cảm thấy tổn thương, đừng im lặng một mình. Tìm sự hỗ trợ tâm lý chuyên nghiệp để bảo vệ sức khỏe tinh thần là hành động thông minh và cần thiết.
CVTL. Trúc Thanh Nguyễn