Hiệu ứng chạy theo đám đông và tâm lý hòa lẫn bản sắc trên mạng xã hội

Trong bối cảnh số hóa toàn cầu, mạng xã hội đã trở thành nền tảng trung tâm cho sự tương tác, trao đổi thông tin và định hướng dư luận. Với hàng tỷ người sử dụng hàng ngày, các nền tảng như Facebook, Twitter (nay là X), Instagram và TikTok không chỉ thúc đẩy kết nối mà còn làm phóng đại các hiện tượng tâm lý xã hội phức tạp. Hai trong số đó là hiệu ứng chạy theo đám đông (bandwagon effect) và tâm lý hòa lẫn bản sắc (deindividuation), vốn có thể dẫn đến các hành vi tập thể thiếu suy nghĩ và gây hủy hoại. Hiệu ứng đám đông mô tả xu hướng cá nhân tham gia vào một hành động hoặc quan điểm chỉ vì nó phổ biến trong nhóm lớn, thường bỏ qua đánh giá cá nhân. Trong khi đó, tâm lý hòa lẫn bản sắc đề cập đến sự suy giảm nhận thức bản thân trong môi trường ẩn danh, dẫn đến hành vi bốc đồng và thiếu trách nhiệm. Chúng ta hãy cùng phân tích những hiệu ứng trên để hiểu hơn về bản sắc con người.

Hiệu ứng chạy theo đám đông trên mạng xã hội 

Hiệu ứng này biểu hiện rõ nét qua cách thông tin lan truyền và dư luận hình thành. Về cơ bản, hiệu ứng này dựa trên nguyên tắc tâm lý rằng con người có xu hướng theo đa số để giảm thiểu rủi ro nhận thức, đặc biệt trong môi trường thông tin dồi dào nhưng thiếu kiểm chứng. Trên các nền tảng kỹ thuật số, các chỉ số như lượt thích, chia sẻ và bình luận đóng vai trò như "cues" (gợi ý) theo số đông, khuyến khích người dùng tham gia mà không phân tích sâu. Ví dụ, trong các chiến dịch marketing, các thương hiệu thường sử dụng số lượng theo dõi lớn hoặc đánh giá cao để tạo ấn tượng về sự phổ biến, từ đó thúc đẩy tiêu dùng. Nghiên cứu cho thấy rằng khi một bài đăng nhận được nhiều tương tác ban đầu, nó sẽ thu hút thêm sự chú ý theo cấp số nhân, tạo nên "echo chamber" – một “buồng vang” nơi mà các quan điểm tương đồng được khuếch đại, trong khi ý kiến đối lập bị loại trừ.

Các chỉ số như lượt thích, chia sẻ và bình luận đóng vai trò như gợi ý theo số đông

Một biểu hiện tiêu cực của hiệu ứng này là sự lan truyền tin giả và thông tin sai lệch. Trong các sự kiện khủng hoảng, chẳng hạn như đại dịch COVID-19, các bài đăng với lượng chia sẻ cao có thể khiến công chúng đánh giá cao mức độ nghiêm trọng của thông tin, dù chưa được xác thực, dẫn đến hoang mang tập thể. Hơn nữa, trong lĩnh vực chính trị, hiệu ứng đám đông có thể định hình dư luận bằng cách thúc đẩy các phong trào xã hội, như các chiến dịch hashtag trên Twitter, nơi người dùng tham gia chỉ vì thấy "mọi người đều làm vậy". Điều này không chỉ làm méo mó nhận thức mà còn ảnh hưởng đến hành vi thực tế, chẳng hạn như bỏ phiếu dựa trên xu hướng mạng thay vì phân tích chính sách. Các nghiên cứu toán học về “dòng thác thông tin” - information cascades - đã chứng minh rằng hiệu ứng chạy theo đám đông có nền tảng logic, nơi cá nhân dựa vào hành vi của người khác để ra quyết định, đặc biệt khi thông tin cá nhân hạn chế. Tuy nhiên, hậu quả là sự suy giảm tư duy phê phán, dẫn đến phân cực xã hội và giảm đa dạng ý kiến.

Sự lan truyền tin giả và thông tin sai lệch

Tâm lý hòa lẫn bản sắc

Hiện tượng này thường xảy ra trong môi trường mạng xã hội do tính ẩn danh và khoảng cách vật lý. Deindividuation, theo lý thuyết tâm lý xã hội, xảy ra khi cá nhân cảm thấy hòa tan vào đám đông, giảm trách nhiệm cá nhân và tăng khả năng thực hiện hành vi trái quy tắc xã hội. Trên mạng xã hội, các yếu tố như tài khoản ẩn danh, bình luận không cần xác thực danh tính và sự thiếu mặt đối mặt tạo điều kiện cho điều này. Ví dụ, cyberbullying – bắt nạt trực tuyến – là một biểu hiện điển hình, nơi người dùng tấn công cá nhân khác mà không lo ngại hậu quả, dẫn đến tổn hại tâm lý nghiêm trọng cho nạn nhân. Nghiên cứu từ Đại học Pennsylvania cho thấy rằng sự ẩn danh trên các nền tảng như Reddit hoặc Twitter làm tăng tần suất hành vi tiêu cực, vì cá nhân cảm thấy "mất bản thân" trong đám đông ảo.

Ngoài ra, tâm lý hòa lẫn bản sắc còn thúc đẩy các hành vi bốc đồng như trolling (chọc phá) hoặc lan truyền nội dung khiêu khích. Trong các nhóm trực tuyến lớn, người tham gia có thể tham gia vào "mob justice" – công lý đám đông – nơi họ chỉ trích hoặc tẩy chay cá nhân dựa trên thông tin chưa đầy đủ, thường dẫn đến hậu quả không thể đảo ngược như mất việc làm hoặc trầm cảm. Các nghiên cứu gần đây chỉ ra rằng sự tương tác thời gian thực trên mạng xã hội, với các chỉ số engagement như lượt xem và bình luận, có thể khuếch đại deindividuation bằng cách tạo cảm giác thuộc về nhóm, từ đó giảm ức chế hành vi. Hơn nữa, trong bối cảnh khủng hoảng, như các cuộc biểu tình trực tuyến, tâm lý này có thể dẫn đến bạo lực ngôn từ lan rộng, làm suy yếu lòng tin xã hội và tăng cường phân biệt đối xử. So với môi trường ngoại tuyến, mạng xã hội làm trầm trọng hóa hiện tượng này do tốc độ lan truyền nhanh chóng và thiếu cơ chế kiểm soát tức thì.

Các hành vi bốc đồng như chọc phá hoặc lan truyền nội dung khiêu khích

Kết luận

Hai hiện tượng này thường tương tác lẫn nhau trên mạng xã hội, tạo nên vòng lặp tiêu cực. Hiệu ứng đám đông có thể kích hoạt tâm lý hòa lẫn bản sắc bằng cách khuyến khích cá nhân tham gia vào đám đông ảo, nơi họ cảm thấy dễ dàng để hành động thiếu kiềm chế. Ngược lại, tâm lý hòa lẫn bản sắc làm tăng cường việc chạy theo đám đông bằng cách loại bỏ rào cản cá nhân, dẫn đến sự đồng thuận giả tạo và lan truyền hành vi tiêu cực. Hậu quả bao gồm sự suy giảm sức khỏe tâm thần cộng đồng, tăng cường thông tin sai lệch và làm suy yếu tính dân chủ. Ví dụ, trong các chiến dịch thông tin sai về sức khỏe, manh mối theo số đông có thể khiến công chúng bỏ qua bằng chứng khoa học, trong khi tâm lý hòa lẫn thúc đẩy tấn công các chuyên gia.

Để giảm thiểu, cần các biện pháp đa chiều. Các nền tảng nên cải thiện thuật toán để ưu tiên nội dung chất lượng cao thay vì chỉ dựa vào những cam kết, đồng thời tăng cường xác thực danh tính để giảm ẩn danh. Giáo dục công chúng về tư duy phê phán và tự phản thức cũng rất quan trọng, giúp cá nhân nhận diện và chống lại các hiệu ứng này. Cuối cùng, nghiên cứu sâu hơn về tương tác giữa hai hiện tượng sẽ hỗ trợ phát triển chính sách hiệu quả hơn.

CVTL. Đỗ Nguyễn Anh Minh