Tâm lý lừa đảo qua mạng tại Việt Nam: Vì sao nhiều người vẫn sập bẫy?

Một buổi sáng bình thường, điện thoại reo. Đầu dây bên kia là một giọng nói dứt khoát: “Anh/chị đang liên quan đến một vụ án nghiêm trọng. Nếu không hợp tác ngay, tài khoản sẽ bị phong tỏa.” Chỉ vài phút sau, một người vốn điềm tĩnh và lý trí có thể run tay chuyển đi toàn bộ số tiền tiết kiệm. Câu chuyện này không còn hiếm tại Việt Nam. Lừa đảo qua mạng đang trở thành một tội phạm tâm lý điển hình của thời đại số - nơi vũ khí nguy hiểm nhất không phải là công nghệ, mà là khả năng thao túng cảm xúc con người.

Điều khiến nhiều người bất ngờ là nạn nhân không chỉ là người thiếu hiểu biết. Không ít người trẻ, nhân viên văn phòng, thậm chí người làm trong lĩnh vực tài chính vẫn bị lừa. Điều này buộc chúng ta phải nhìn sâu hơn vào bản chất: lừa đảo thành công không phải vì nạn nhân ngây thơ, mà vì kẻ lừa đảo hiểu rất rõ cách bộ não con người hoạt động khi chịu áp lực.

Trước hết, nỗi sợ là cánh cửa dễ mở nhất. Khi con người cảm thấy mình đang gặp nguy hiểm, não bộ ưu tiên phản ứng nhanh để bảo vệ bản thân. Đây là cơ chế sinh tồn tự nhiên đã tồn tại hàng ngàn năm. Trong đời sống hiện đại, kẻ lừa đảo chỉ cần tạo ra một mối nguy tưởng tượng nhưng đủ thuyết phục như nguy cơ mất tiền, dính pháp lý, người thân gặp nạn,...là đã khiến nạn nhân rơi vào trạng thái căng thẳng cao độ. Trong trạng thái này, tư duy phản biện suy yếu, khả năng đặt câu hỏi giảm xuống. Họ không còn tìm kiếm sự thật mà chỉ muốn thoát khỏi cảm giác hoảng loạn càng nhanh càng tốt.

Tại Việt Nam, yếu tố văn hóa càng khiến chiến thuật này hiệu quả. Xã hội coi trọng uy quyền và trật tự khiến nhiều người mặc định rằng các cuộc gọi mang danh cơ quan chức năng là nghiêm túc và không thể xem nhẹ. Chỉ cần nghe đến “công an, tòa án,ngân hàng”, một phần tâm lý phục tùng đã được kích hoạt. Kẻ lừa đảo thường nói nhanh, dùng thuật ngữ chuyên môn, thậm chí tạo ra bối cảnh giả như tiếng ồn văn phòng hoặc hình ảnh đồng phục trong cuộc gọi video. Những chi tiết này làm tăng cảm giác chắc chắn rằng “chuyện này thực sự đang diễn ra” khiến nạn nhân khó thoát ra khỏi kịch bản đã được dàn dựng.

Nhưng không phải lúc nào sợ hãi cũng là cần thiết. Nhiều vụ lừa đảo thành công nhờ đánh vào giấc mơ đổi đời. Trong bối cảnh áp lực kinh tế, giá nhà tăng, cạnh tranh nghề nghiệp gay gắt, những lời hứa về lợi nhuận cao trở nên hấp dẫn hơn bao giờ hết. Khi một người nhìn thấy cơ hội kiếm tiền nhanh chóng, não bộ tiết ra dopamine - một chất dẫn truyền thần kinh liên quan đến kỳ vọng và phần thưởng. Cảm giác hưng phấn này có thể làm mờ đi tín hiệu cảnh báo rủi ro. Họ bắt đầu tin rằng bản thân đủ thông minh để thoát ra trước khi sập bẫy. Trớ trêu thay, chính niềm tin này lại là điều kẻ lừa đảo mong muốn nhất.

Khi một người nhìn thấy cơ hội kiếm tiền nhanh chóng, não bộ tiết ra dopamine - một chất dẫn truyền thần kinh liên quan đến kỳ vọng và phần thưởng.

Khi đã bước vào trò chơi, hiệu ứng tâm lý càng trở nên phức tạp. Một khoản tiền nhỏ ban đầu thường được gửi đến nạn nhân để củng cố niềm tin về việc thành công. Sau đó, yêu cầu nạp tiền tăng dần. Lúc này, nạn nhân không chỉ đầu tư tiền mà còn đầu tư niềm tin, kỳ vọng và hình ảnh bản thân như một người quyết đoán. Việc dừng lại đồng nghĩa với việc thừa nhận sai lầm. Đó là lý do nhiều người tiếp tục chuyển tiền dù đã linh cảm có điều bất thường. Họ không còn chiến đấu với kẻ lừa đảo, mà đang chiến đấu với chính cảm giác thất bại của bản thân.

Một kịch bản khác ít ồn ào nhưng tàn nhẫn hơn là lừa đảo tình cảm. Những mối quan hệ này không được xây dựng trong vài phút mà trong nhiều tuần, thậm chí nhiều tháng. Kẻ lừa đảo trở thành người lắng nghe, người chia sẻ, người mang lại cảm giác được thấu hiểu. Đối với những ai đang cô đơn hoặc thiếu kết nối xã hội, sự quan tâm này có thể có giá trị rất lớn. Khi mối quan hệ đạt đến mức tin tưởng sâu sắc, một lời đề nghị hỗ trợ tài chính có thể được chấp nhận không phải vì lý trí, mà vì cảm xúc gắn bó. Sự mất mát trong trường hợp này không chỉ là tiền bạc mà còn là tổn thương lòng tin và lòng tự trọng.

Đáng chú ý là nhiều nạn nhân không tìm kiếm sự giúp đỡ ngay khi nghi ngờ. Trong văn hóa Việt Nam, việc bị lừa có thể gắn với cảm giác xấu hổ. Người ta sợ bị đánh giá là nhẹ dạ, sợ làm phiền gia đình, hoặc sợ mất hình ảnh trong mắt đồng nghiệp. Chính sự im lặng này khiến quá trình thao túng kéo dài, và kẻ lừa đảo có thêm thời gian để gia tăng áp lực, tạo thêm kịch bản và siết chặt việc kiểm soát tâm lý của nạn nhân. Cho đến khi sự thật được nhận ra, thiệt hại thường đã quá lớn.

Môi trường số cũng góp phần làm vấn đề trở nên phức tạp hơn. Con người hiện đại phải đưa ra hàng trăm quyết định nhỏ mỗi ngày trong tình trạng bị quá tải thông tin. Để tiết kiệm năng lượng, não bộ sử dụng những lối tắt tư duy như tin vào điều quen thuộc, làm theo hướng dẫn rõ ràng hoặc phản ứng ngay với tín hiệu khẩn cấp. Những lối tắt này vốn giúp chúng ta sống hiệu quả hơn, nhưng trong tay kẻ lừa đảo, chúng trở thành công cụ nguy hiểm. Một tin nhắn giống ngân hàng thật, một đường link có giao diện quen thuộc, một giọng nói tự tin - tất cả có thể đủ để vượt qua lớp phòng vệ nhận thức.

Điều quan trọng nhất cần hiểu là không ai miễn nhiễm hoàn toàn với thao túng tâm lý. Mỗi người đều có những điểm yếu riêng: áp lực tài chính, nhu cầu được công nhận, nỗi sợ mất an toàn hay khao khát kết nối. Lừa đảo qua mạng thành công khi nó chạm đúng vào điểm yếu đó, vào đúng thời điểm tâm lý dễ tổn thương nhất. Vì vậy, giải pháp không chỉ nằm ở việc học cách nhận diện thủ đoạn, mà còn ở việc hiểu chính mình. Khi nhận ra rằng cảm xúc mạnh - dù đó là sợ hãi hay hưng phấn - thường là tín hiệu cần tạm dừng để tạo ra khoảng trống cần thiết cho việc suy nghĩ thấu đáo hơn.

Trong một xã hội ngày càng số hóa, lừa đảo qua mạng không chỉ là câu chuyện về tội phạm công nghệ cao mà là bài kiểm tra về sức bền tâm lý của cộng đồng xã hội. Khi mỗi cá nhân hiểu rằng sự tỉnh táo không đến từ thông minh mà từ khả năng quản lý cảm xúc, chúng ta mới có thể xây dựng một môi trường số an toàn hơn. Bởi cuối cùng, cuộc chiến chống lừa đảo không diễn ra trên màn hình điện thoại, mà diễn ra trong chính suy nghĩ và cảm xúc của mỗi người.

CVTL. Trúc Thanh Nguyễn