Tình hình sức khoẻ tinh thần trong hệ thống tư pháp hình sự

Sức khỏe tinh thần trong hệ thống tư pháp hình sự là một lĩnh vực quan trọng, phản ánh sự giao thoa giữa y tế công cộng, pháp lý và nhân quyền. Chủ đề này ngày càng được chú trọng vào năm 2026, khi các hệ thống tư pháp trên thế giới và tại Việt Nam đối mặt với gánh nặng ngày càng lớn từ rối loạn tinh thần (trầm cảm, lo âu) không chỉ ở nghi phạm, bị cáo và người chấp hành án.

Thực trạng sức khỏe tinh thần thế giới

Người mắc rối loạn tinh thần bị đại diện quá mức trong hệ thống tư pháp hình sự. Theo các báo cáo từ Bureau of Justice Statistics và National Alliance on Mental Illness (NAMI) - tạm dịch là “Cục thống kê tư pháp” và “Liên minh quốc gia về bệnh tâm thần” - khoảng 37% người trong nhà tù tiểu bang và liên bang, cùng 44% trong các nhà tạm giam địa phương, có tiền sử rối loạn tinh thần – cao gấp đôi tỷ lệ trong dân số chung (khoảng 18-23%). Nhiều trường hợp bị bắt giữ do triệu chứng chưa được điều trị, dẫn đến hiện tượng "hình sự hóa rối loạn tinh thần" (criminalization of mental illness).

Trong các cơ sở giam giữ, khoảng 63% người có tiền sử rối loạn không nhận được điều trị tinh thần, và hơn 50% những người đang dùng thuốc trước khi nhập tù bị gián đoạn điều trị. Tỷ lệ tự tử và tái phạm cao hơn đáng kể ở nhóm này. Các vấn đề như biệt giam bị Liên Hợp Quốc coi là hình thức tra tấn tâm lý có thể làm trầm trọng thêm tình trạng, với ít nhất 122.000 người bị áp dụng hình thức này tại Mỹ.

Năm 2026 chứng kiến các cải tiến quan trọng. National Commission on Correctional Health Care (NCCHC) đã ban hành Standards for Mental Health Services in Correctional Facilities 2026, thay thế phiên bản 2015. Các tiêu chuẩn mới giảm số lượng từ 58 xuống 52, tập trung vào chăm sóc dựa trên bằng chứng, lấy người bệnh làm trung tâm, trách nhiệm lâm sàng, hợp tác liên ngành và phòng ngừa tự tử. Những tiêu chuẩn mới này nhấn mạnh đào tạo nhân viên về chăm sóc dựa trên sang chấn, giảm cô lập và đảm bảo tính công bằng. Các cơ sở tìm kiếm chứng nhận NCCHC phải tuân thủ từ ngày 1/4/2026.

Nhiều trường hợp bị bắt giữ do triệu chứng chưa được điều trị, dẫn đến hiện tượng "hình sự hóa rối loạn tinh thần"

Các xu hướng chính sách bao gồm chương trình thúc đẩy chuyển hướng, tòa án sức khỏe tinh thần, và mô hình phản ứng thay thế cho khủng hoảng (với chuyên gia y tế thay vì chỉ cảnh sát). NAMI và các tổ chức khác nhấn mạnh khả năng giảm tái phạm thông qua điều trị liên tục và hỗ trợ tái hòa nhập.

Thực trạng tại Việt Nam

Tại Việt Nam, sức khỏe tinh thần trong tư pháp hình sự gắn chặt với giám định pháp y tinh thần, theo Điều 21 Bộ luật Hình sự (xác định năng lực trách nhiệm hình sự). Luật Phòng bệnh 2025 (hiệu lực từ 1/7/2026) lần đầu tiên luật hóa nhiều quy định về sức khỏe tinh thần, bao gồm phòng ngừa, phát hiện sớm, quyền và trách nhiệm của cá nhân/tổ chức. Luật mở rộng từ phòng bệnh truyền nhiễm sang rối loạn tinh thần, dinh dưỡng và bệnh không lây nhiễm, thúc đẩy hệ thống y tế dự phòng hiện đại.

Tuy nhiên, tồn tại thách thức lớn. Tình trạng lạm dụng hoặc "chạy" kết luận giám định tinh thần để trốn tránh trách nhiệm hình sự được báo chí và đại biểu Quốc hội đề cập thường xuyên, dẫn đến lo ngại về tính khách quan và đạo đức. Các vụ việc liên quan đến "giả bệnh tâm thần" để hưởng lợi hoặc tránh án phạt đã gia tăng, đòi hỏi cơ chế giám sát chặt chẽ hơn.

Năm 2026 đánh dấu các nỗ lực cải cách. Quyết định 118/QĐ-TTg phê duyệt Đề án "Tăng cường năng lực hệ thống giám định pháp y, pháp y tâm thần và bắt buộc chữa bệnh tâm thần giai đoạn 2026-2030", nhằm hoàn thiện mô hình tổ chức, đầu tư cơ sở vật chất, thiết bị hiện đại và nâng cao chất lượng giám định. Kế hoạch triển khai Luật Giám định tư pháp 2025/105/QH15 nhấn mạnh kiện toàn tổ chức giám định công lập (thuộc Y tế, Công an, Quân đội), phổ biến pháp luật và tăng cường trách nhiệm pháp lý của giám định viên. Các biện pháp này nhằm đảm bảo tính chính xác, minh bạch và giảm lỗ hổng pháp lý.

Thách thức chung và gợi ý về giải pháp

Những thách thức được đặt ra

Dưới tình hình gia tăng về các rối loạn sức khỏe tinh thần trên toàn thế giới bên cạnh những tình cảnh khó khăn, xung đột và bất ổn địa chính trị đã đặt ra các thách thức cho vấn đề sức khỏe tinh thần trong hệ thống tư pháp hình sự:

• Hình sự hóa rối loạn tinh thần: nhiều người mắc bệnh bị xử lý hình sự thay vì điều trị y tế.

• Thiếu nguồn lực: thiếu nhân sự (ví dụ: tỷ lệ vị trí tâm lý học trống cao ở một số hệ thống), gián đoạn điều trị và cơ sở hạ tầng hạn chế.

• Tái phạm và tái nhập viện: không có điều trị liên tục dẫn đến vòng lặp phạm tội – tù tội – tái phạm.

• Vấn đề đạo đức và giám sát: lạm dụng giám định ở một số nơi làm suy giảm lòng tin vào hệ thống.

Gợi ý giải pháp

 Tỷ lệ vị trí tâm lý học trống cao ở một số hệ thống, gián đoạn điều trị và cơ sở hạ tầng hạn chế là thách thức chung trong tình tình sức khoẻ tinh thần trong hệ thống tư pháp hình sự như hiện nay.

Để cải thiện hiệu quả, cần áp dụng cách tiếp cận toàn diện, dựa trên bằng chứng và nhân đạo:

1. Mở rộng chương trình chuyển hướng và phòng ngừa

Phát triển mô hình phản ứng khủng hoảng với đội ngũ liên ngành (cảnh sát, y tế tinh thần, dịch vụ xã hội) để xử lý sớm các trường hợp rối loạn thay vì bắt giữ, triển khai tòa án sức khỏe tinh thần chuyên biệt để chuyển hướng khỏi tù tội.

2. Cải thiện chăm sóc trong cơ sở giam giữ

Áp dụng tiêu chuẩn quốc tế như NCCHC 2026, đảm bảo sàng lọc tinh thần ngay khi nhập tù, điều trị dựa trên bằng chứng, phòng ngừa tự tử và giảm cô lập. Đào tạo bắt buộc cho nhân viên về chăm sóc dựa trên chấn thương.

3. Tăng cường giám định và điều trị bắt buộc

Tại Việt Nam, hoàn thiện đề án 2026-2030 bằng cách đầu tư thiết bị, đào tạo giám định viên và cơ chế giám sát chéo (kiểm tra độc lập kết luận). Xử phạt nghiêm hành vi thông đồng hoặc gian dối trong giám định.

4. Hỗ trợ tái hòa nhập

Xây dựng chương trình chăm sóc tinh thần liên tục sau khi ra tù, bao gồm thuốc men, tư vấn và hỗ trợ việc làm, để giảm tái phạm.

5. Tăng nguồn lực và hợp tác

Tăng ngân sách cho y tế tinh thần trong tư pháp, hợp tác giữa Bộ Y tế, Tư pháp, Công an và các tổ chức quốc tế. Thúc đẩy nghiên cứu và theo dõi dữ liệu để đánh giá hiệu quả chính sách.

6. Thay đổi nhận thức xã hội

Tăng cường truyền thông để giảm kỳ thị, khuyến khích phát hiện sớm và can thiệp cộng đồng.

Các giải pháp này không chỉ giảm gánh nặng cho hệ thống tư pháp mà còn nâng cao an toàn công cộng và công bằng xã hội. Việc thực hiện đòi hỏi cam kết dài hạn từ chính phủ, chuyên gia và cộng đồng.

CVTL. Đỗ Nguyễn Anh Minh